سیده مبینا محسنی تکیه
قرن بیستم شاهد انفجار عظیم رسانههای جمعی بود؛ از روزنامهها و مجلات گرفته تا تبلیغات، رادیو، سینما، تلویزیون و اینترنت. قرن بیست و یکم با ورود هوش مصنوعی، تمرکز رسانهای را به سطحی تازه رسانده است. اکنون، در یکچهارم قرن بیست و یکم، پرسشی جدی مطرح میشود: «چگونه و تا چه اندازه رسانههای اینترنتی و هوش مصنوعی تفکر و رفتار انسان را تحت تأثیر قرار میدهند؟» پاسخ به این پرسش برای درک اثرات اجتماعی رسانهها و رفتار انسانی ضروری است. روانشناسی رسانه و ارتباطات (Media and Communications Psychology – MCP) به ما کمک میکند تا این تأثیرات پیچیده را در هر زمینه اجتماعی تحلیل و فهم کنیم.
تاریخچه روانشناسی رسانه و اهمیت آن
MCP دارای سابقهای برجسته است. در سال ۱۹۲۲، والتر لیپمن کتاب Public Opinion را منتشر کرد که در آن نشان داد برداشتهای اجتماعی خودمحور چگونه رفتار و افکار عمومی را شکل میدهند. در سال ۱۹۶۴، مارشال مکلوهان با جمله مشهور «رسانه، پیام است» توجه جهان را به روانشناسی رسانه جلب کرد. تلویزیون در آن زمان به عنوان رسانه غالب در حال ظهور بود و مکلوهان یکی از نظریهپردازان برجستهای بود که اثرات رسانهها را مورد مطالعه قرار داد. امروزه رسانهها با ظهور کانالها و فناوریهای نوین به سرعت تحول مییابند؛ از آیفون و اپل واچ گرفته تا تابلوهای تبلیغاتی ورزشگاهها و تمامی رقبای شبکههای اجتماعی که بر جامعه تأثیر میگذارند.
پژوهش اثرات رسانهها: تمرکز اصلی MCP
یکی از حوزههای مهم MCP، پژوهش اثرات رسانه است؛ بررسی چگونگی تأثیر رسانههای علمی، اجتماعی و سرگرمی بر ادراک و رفتار مخاطبان. این پژوهش اهمیت بررسی و اندازهگیری پیامدهای مورد انتظار و غیرمنتظره را برجسته میکند. به عنوان مثال، نظریه دینامیک جمعیت توضیح میدهد که افراد هنگام حضور در جمعهای بزرگ چگونه فکر میکنند، احساس میکنند و رفتار میکنند. تحقیقات MCP نشان میدهد رفتار جمعی با رفتار فردی متفاوت است و این دانش میتواند در پیشگیری و مدیریت رفتارهای تقلیدی خشونتآمیز مؤثر باشد.
شبکههای اجتماعی و نقش آنها در روانشناسی رسانه
برای درک کامل، MCP نیازمند شناخت سنستزیا، نشانهشناسی و معناشناسی است، که همگی رابطه تعامل رسانه و پاسخ انسانی را تحت تأثیر قرار میدهند. سنستزیا به ادغام حواس پنجگانه – بینایی، شنوایی، لامسه، چشایی و بویایی – اشاره دارد و تحقیقات نشان میدهد همه انسانها با سطحی از سنستزیا عمل میکنند. پیشرفتهای MCP و هوش مصنوعی باعث ظهور مشاغل «یقه جدید» در شرکتهای ارائهدهنده خدمات رسانهای و استریمینگ شده است. از آمازون تا توییتر و شبکههای ماهوارهای و اجتماعی، فرصتهای شغلی جدیدی مرتبط با فناوریهای نوین و «Over the Top» ایجاد شدهاند. شبکههای اجتماعی به میدان عمومی جدید تبدیل شدهاند و تعامل انسانی را به سطحی گستردهتر منتقل کردهاند.
فرصتهای شغلی و حرفهای در MCP
متخصصانی که از پژوهشهای اثرات MCP بهره میبرند، شامل نویسندگان، تهیهکنندگان، طراحان، فیلمبرداران و کارشناسان منابع انسانی و روابط عمومی هستند. همچنین، مؤسسات آموزشی به اعضای هیئت علمی و کارکنانی نیاز دارند که با روشهای اثرات MCP و مفاهیم پیشرفته هوش مصنوعی آشنا باشند. نمونهای از تأثیرات رسانهها در صنعت سرگرمی، فیلم Star Wars جرج لوکاس در سال ۱۹۷۷ بود که استانداردهای جدیدی در جلوههای ویژه و روایت داستان ایجاد کرد و نسلی جدید از فیلمسازان را الهامبخشید. در سال ۲۰۲۲، فیلم Avatar: The Way of Water به کارگردانی جیمز کامرون، با بهرهگیری از هوش مصنوعی، تحولی دیگر در صنعت ایجاد کرد و نشان داد MCP همگام با پیشرفتهای فناوری و روانشناسی رشد میکند.
نظریهها و آموزش در روانشناسی رسانه
برنامههای MCP بر مطالعه عمیق نظریههای پیچیده تمرکز دارند؛ شامل طیف گستردهای از احساسات، ارتباطات زیرآستانهای، روانشناسی کنترل، اقناع و ناسازگاری شناختی و بسیاری مباحث دیگر. این برنامهها به پژوهشگران درک پیچیدهای از ماهیت انسان ارائه میدهند. تحقیقات نشان میدهد که در حال حاضر، برنامهها و دورههای تحصیلی روانشناسی رسانه در کشورهای دیگر بیش از ایالات متحده وجود دارد. دانشگاههایی در آلمان، هلند، انگلستان، کانادا، سوئد، بلژیک و روسیه برنامههای تحصیلی MCP ارائه میدهند. اگر ایالات متحده بخواهد پیشتاز باقی بماند، ایجاد دورهها و برنامههای جدید در دانشگاههای داخلی ضروری است.
چرا MCP حیاتی است؟
ایالات متحده تاریخی طولانی در زمینه رسانه دارد و همواره پیشرو بوده است. روانشناسی رسانه و ارتباطات به ما کمک میکند تا تأثیرات رسانهها و هوش مصنوعی بر رفتار، تفکر و احساسات انسانها را درک کنیم. با استفاده از این دانش، میتوانیم تعاملات اجتماعی و حرفهای را بهبود دهیم و از رسانهها و هوش مصنوعی به عنوان ابزاری برای ارتقای ارتباط انسانی و حمایت اجتماعی بهره ببریم.
