سیده مبینا محسنی تکیه
انگیزههای اجتماعی و فرهنگی قدرتمندی برای «خوب به نظر رسیدن» وجود دارد، بنابراین جای تعجب نیست که بسیاری از مردم تلاش میکنند بهترین تصویر ممکن از خود ارائه دهند — بهویژه در فضای آنلاین. با این حال، پژوهشهای روبهرشدی نشان میدهند که فیلترهای دیجیتال زیبایی تأثیرات منفی قابلتوجهی بر سلامت روان دارند.
فیلترهای زیبایی چیستند؟
فیلترهای زیبایی ابزارهای خاص ویرایش عکس هستند که با استفاده از هوش مصنوعی ویژگیهای چهره را تغییر میدهند. نمونههای رایج آن شامل «فیلتر لاغری» در تیکتاک است که صورت را باریکتر نشان میدهد، یا «فیلتر چهره بینقص» در اینستاگرام که تناسب اجزای چهره را بر اساس نسبتهای ایدهآل تنظیم میکند.
استفاده گسترده از فیلترها
گزارش دانشگاه سیتی لندن نشان میدهد فیلترهای زیبایی بهطور فزایندهای در شبکههای اجتماعی محبوب شدهاند. بهعنوان مثال، شرکت اسنپچت گزارش داده است که بیش از ۹۰ درصد از جوانان در ایالات متحده، فرانسه و بریتانیا از فیلترهای این اپلیکیشن استفاده میکنند. همچنین شرکت متا اعلام کرده است که بیش از ۶۰۰ میلیون نفر از فیلترها در فیسبوک و اینستاگرام بهره میبرند.
پژوهش درباره اثرات منفی فیلترها بر سلامت روان
پژوهشگران دانشگاه سیتی لندن اثرات منفی استفاده از فیلترها را بر سلامت روان بررسی کردند. در نمونهای شامل ۱۷۵ شرکتکننده با میانگین سنی ۲۰ سال، ۹۰ درصد از زنان جوان گزارش دادند که از فیلتر یا ابزارهای ویرایش عکس استفاده میکنند. هنگامی که از آنها پرسیده شد چه نوع فیلتری را بیشتر به کار میبرند، رایجترین پاسخها شامل فیلترهایی بود که رنگ پوست را یکنواخت یا روشنتر میکردند، دندانها را سفیدتر، پوست را برنزهتر و بدن را کوچکتر نشان میدادند. بسیاری از شرکتکنندگان نیز از فیلترهایی استفاده میکردند که فک یا بینی را تغییر شکل میداد، لبها را پرتر و چشمها را درشتتر میکرد.
چرا جوانان از فیلترها استفاده میکنند؟
در این مطالعه، ۹۴ درصد از شرکتکنندگان گفتند که احساس میکنند برای داشتن ظاهری خاص تحت فشار هستند و بیش از نیمی از آنان شدت این فشار را «زیاد» توصیف کردند. پژوهشهای دیگر نشان میدهد افرادی که عزتنفس پایین یا تصویر بدنی منفی دارند، بیشتر به استفاده از فیلترها گرایش دارند و این امر میتواند باور منفی آنها درباره «ناکافی بودن ظاهرشان» را تقویت کند. این احساسات و رفتارها از سنین پایین آغاز میشود. طبق پژوهشی از پروژه عزتنفس داو در سال ۲۰۲۰، ۸۰ درصد از دختران تا سن ۱۳ سالگی حداقل یک بار فیلتری دانلود کرده یا از اپلیکیشنی برای تغییر ظاهر خود استفاده کردهاند.
آزمایشی درباره رابطه بین ویرایش سلفی و نارضایتی بدنی
برای بررسی مستقیمتر رابطه بین ویرایش سلفی و نارضایتی از بدن، پژوهشگران از ۱۳۰ زن با میانگین سنی ۲۰ سال خواستند تصاویری از زنان لاغر یا با اندام متوسط در اینستاگرام مشاهده کنند تا در گروه اول حس نارضایتی بدنی القا شود. سپس از آنها خواسته شد با آیپد سلفی بگیرند و ده دقیقه فرصت داشتند تا آن را ویرایش کنند. در سه مرحله، شرکتکنندگان پرسشنامههایی درباره خلقوخو، نارضایتی از بدن و چهره پر کردند: ابتدا، پس از مشاهده تصاویر و پس از ویرایش سلفیها.
نتایج نشان داد مشاهده تصاویر زنان لاغر باعث افزایش نگرشهای منفی و نارضایتی از بدن و چهره شد. گرفتن و ویرایش سلفی نیز در هر دو گروه باعث افزایش خلق منفی و نارضایتی از چهره گردید. همچنین، مدت زمانی که افراد صرف ویرایش سلفی میکردند، پیشبینیکننده میزان افزایش نارضایتی از چهره بود.
پیامدهای روانی استفاده مداوم از فیلترها
سرمایهگذاری زیاد در ویرایش ظاهر در شبکههای اجتماعی رفتاری آسیبزا برای زنان جوان است، زیرا هرچه این کار بیشتر انجام شود، اثرات مخرب آن نیز بیشتر میشود. زنان جوان نه تنها خود را با تصاویر بینقص سلبریتیها و همسالانشان مقایسه میکنند، بلکه اکنون خودِ فیلترشدهشان را نیز معیاری برای قضاوت خود قرار میدهند. این مقایسه مداوم میتواند منبعی برای رنج روانی باشد و تصویر مثبت بدنی و عزتنفس فرد را از بین ببرد.
مقایسه اجتماعی و فیلترهای زیبایی کاربران را به سمت استانداردهای غیرواقعی زیبایی سوق میدهد. در نتیجه، جوانان ممکن است بین ظاهر واقعی خود و تصاویری که از خود در فضای مجازی منتشر میکنند احساس گسستگی پیدا کنند. این نوعی شیءانگاری از خود است که حتی ممکن است به بروز اختلالات جدی روانی مانند اختلال بدریختانگاری بدن (Body Dysmorphic Disorder) منجر شود.
آیا استفاده از فیلتر همیشه مضر است؟
البته استفاده از فیلترها همیشه هم بد نیست. در جهانی که دائماً بر اساس ظاهر قضاوت میشویم، کنار گذاشتن کامل آنها دشوار است. پرسش این است که آیا میتوان عادتهای سالمتری برای استفاده از فیلترها، پستگذاری و مرور شبکههای اجتماعی ایجاد کرد؟
راهکارهایی برای استفاده سالمتر از فیلترها
نخستین گام، استفاده آگاهانه از سلفیها است. توجه کنید چه مقدار زمان صرف فیلتر کردن و انتشار عکسها میکنید و این کار چه احساسی در شما ایجاد میکند. پس از انتشار سلفی، بررسی کنید آیا مدام واکنشها را میسنجید و خود را با دیگران مقایسه میکنید یا خیر. اگر این رفتارها باعث اضطراب یا کاهش عزتنفس میشوند، باید بازنگری شود.
گام بعدی، توجه به پیامهایی است که به خود میفرستید. هر بار که سلفی خود را فیلتر میکنید، بهطور ناخودآگاه به خود میگویید «به اندازه کافی زیبا نیستی». این پیامها در ذهن ماندگار میشوند و ممکن است باعث افزایش اضطراب اجتماعی شوند، بهویژه زمانی که تصویر آنلاین شما بیش از حد با ظاهر واقعیتان تفاوت دارد.
راه سوم، تجربه فعالیتهای اجتماعی جایگزین است. زمان کمتری را صرف ویرایش و پستگذاری تصاویر کنید و بهجای آن، روابط واقعی، کارهای خلاقانه یا تعاملات چهرهبهچهره را تقویت کنید. پژوهشها نشان دادهاند دوستیهای واقعی شادی و رفاه روانی بیشتری نسبت به ارتباطات مجازی ایجاد میکنند.
در نهایت، خودِ واقعیتان را بپذیرید. آنچه ما نقص میبینیم، در واقع ویژگیهای انسانی و منحصربهفرد ما هستند. با خودمهربانی تمرین کنید و از قضاوت مداوم خود دست بردارید. روش «مدیتیشن در برابر آینه» (Mirror Meditation) یکی از مؤثرترین راهها برای ایجاد رابطهای سالمتر با چهره واقعی خود است. در این تمرین، هر روز ۱۰ دقیقه به تصویر بدون فیلتر خود نگاه کنید تا بتوانید با ظاهر واقعیتان آشتی کنید و «خود اصیلتان» را ببینید.
