سیده مبینا محسنی تکیه
والدین اغلب نگران هستند که صرف وقت زیاد در صفحهنمایشها — شامل شبکههای اجتماعی روی گوشی هوشمند، بازیهای ویدیویی روی مانیتور یا تماشای تلویزیون و سریالها — ممکن است سلامت روان فرزندانشان را تحت تأثیر قرار دهد. مطالعات روانشناختی متعدد این نگرانی را تأیید میکنند. برای مثال، یک مرور و ادغام دادهها از بیش از ۱.۹ میلیون نفر نشان داد که افزایش زمان صرف شده در شبکههای اجتماعی با افسردگی رابطهی معناداری دارد. اما آیا واقعاً مسئله به این سادگی است یا عوامل دیگری نیز وجود دارند که برای درک درست رابطه بین زمان صفحهنمایش و سلامت روان اهمیت دارند؟
پژوهش جدید درباره شبکههای اجتماعی، بازی و تلویزیون
مطالعهای تازه در تاریخ ۲ اکتبر ۲۰۲۵ در مجلهی علمی Psychiatry Research منتشر شد و دادههای بیش از ۲۳,۰۰۰ نوجوان نروژی ۱۴ تا ۱۶ ساله را بررسی کرد. تمرکز مطالعه بر زمان صرف شده در شبکههای اجتماعی، بازیهای ویدیویی و تلویزیون و ارتباط آن با مشکلات سلامت روان بود. مشکلات روانی مورد بررسی شامل سوء مصرف مواد، اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی، افسردگی، اضطراب، اختلالات خوردن، اختلالات بیشفعالی/کمبود توجه و اختلالات رشد فراگیر بود. نکته مهم این است که پژوهشگران دادههای ژنتیکی شرکتکنندگان را نیز تحلیل کردند. ژنها معمولاً در مطالعات مرتبط با زمان صفحهنمایش و سلامت روان بررسی نمیشوند، اما با توجه به تأثیر قوی ژنتیک بر بسیاری از اختلالات روانی، ممکن است نقش مهمی داشته باشند.
یافتههای کلیدی پژوهش
در مجموع، ۳,۸۲۹ نفر از شرکتکنندگان تشخیص روانپزشکی داشتند و بقیه بدون تشخیص بودند. برای هر سه نوع زمان صفحهنمایش — تلویزیون، بازی و شبکههای اجتماعی — رابطهی واضحی با اختلالات روانی مشاهده شد. نوجوانانی که روزانه سه تا چهار ساعت یا بیشتر تلویزیون تماشا میکردند، شانس بالاتری برای داشتن تشخیص روانپزشکی نسبت به نوجوانانی که کمتر تلویزیون میدیدند، داشتند. در بازیهای ویدیویی، کسانی که کمترین زمان بازی را داشتند، احتمال کمتری برای داشتن تشخیص روانپزشکی داشتند، در حالی که نوجوانانی که سه تا چهار ساعت یا بیشتر بازی میکردند، شانس بالاتری برای اختلالات روانی داشتند. برای استفاده از شبکههای اجتماعی، نوجوانانی که بیشترین زمان را صرف شبکههای اجتماعی میکردند و همچنین کسانی که کمترین زمان را داشتند، احتمال بیشتری برای داشتن تشخیص روانپزشکی نسبت به سایرین داشتند. علاوه بر تشخیص رسمی روانپزشکی، پژوهشگران علائم خودگزارشی نوجوانان را نیز بررسی کردند و دریافتند که صرف سه تا چهار ساعت یا بیشتر در روز جلوی صفحهنمایش با شدت بالاتر علائم روانی مرتبط است.
نقش ژنتیک در زمان صفحهنمایش
در تحلیل نهایی، پژوهشگران از دادههای ژنتیکی برای تعیین ریسک ژنتیکی هر فرد برای اختلالات مختلف استفاده کردند. جالب توجه است که ریسک ژنتیکی برای افسردگی، ADHD، اختلال طیف اوتیسم و آنورکسیا با زمان صرف شده در صفحهنمایش ارتباط معنادار داشت. این یافته نشان میدهد که ژنتیک میتواند بر میزان استفاده از صفحهنمایش تأثیرگذار باشد. پژوهشگران با مدلهای آماری پیشرفته تلاش کردند مشخص کنند چه میزان از ارتباط بین زمان صفحهنمایش و اختلالات روانی میتواند به عوامل ژنتیکی نسبت داده شود.
وقتی پژوهشگران رابطهای بین استفاده از شبکههای اجتماعی و مشکلات روانی مییابند، معمولاً دشوار است جهت اثر را مشخص کرد. از یک سو، استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی ممکن است منجر به تنهایی و کاهش روابط واقعی شود و سپس مشکلات روانی ایجاد کند. از سوی دیگر، فردی که مشکلات روانی دارد ممکن است به دلیل ناتوانی در برقراری روابط اجتماعی غنی، زمان بیشتری در شبکههای اجتماعی بگذراند. نتایج این مطالعه نشان میدهد که هر دو دیدگاه ممکن است سادهانگارانه باشند و در واقع، استعداد ژنتیکی برای یک اختلال میتواند منجر به افزایش زمان صفحهنمایش نیز شود. همچنین نوجوانانی که کمترین زمان را در شبکههای اجتماعی داشتند نیز ریسک بیشتری برای مشکلات روانی داشتند. این ممکن است نشاندهنده مشکلات برخی نوجوانان در ارتباطات اجتماعی، مانند اختلال طیف اوتیسم، حتی در فضای آنلاین باشد. این یافتهها نشان میدهد که بررسی ژنتیک در مطالعات مربوط به زمان صفحهنمایش و سلامت روان نوجوانان بسیار اهمیت دارد و میتواند به درک بهتر رابطه پیچیده بین ژنتیک، رفتار آنلاین و سلامت روان کمک کند.
