سیده مبینا محسنی تکیه
در دهههای اخیر، موجهای مهاجرتی به دلیل بحرانهای جنگ، فقر و ناامنی در جهان افزایش یافته است. کشورها برای مقابله با این جریان، سیاستهای سختگیرانهتری اتخاذ کردهاند که شامل بازداشت طولانیمدت، اخراج اجباری و کنترل شدید مرزها میشود. اما کمتر کسی به پیامدهای عمیق روانی این سیاستها بر مهاجران و خانوادههایشان توجه کرده است. گزارشها و تحقیقات معتبر در سال ۲۰۲۵ هشدار میدهند که این قوانین نه تنها چالشی حقوقی و سیاسیاند بلکه تأثیرات جدی و بلندمدتی بر سلامت روان میلیونها انسان دارند.
سیاستهای مهاجرتی و آسیبهای روانی
مطالعه «The silent trauma: U.S. immigration policies and mental health» که در مارس ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان میدهد افرادی که تحت بازداشت مهاجرتی قرار میگیرند، در معرض خطر قابل توجهی برای ابتلاء به اختلالاتی همچون استرس پس از سانحه (PTSD)، افسردگی و اضطراب مزمن هستند. این آسیبها محدود به زمان بازداشت نیست و حتی پس از آزاد شدن نیز اثرات منفی روانی همچنان پابرجا میماند و زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. علاوه بر این، سازمان جهانی بهداشت در گزارشی تازه تأکید میکند که مهاجران و پناهندگانی که تجربه جدایی از خانواده، تروما در مسیر مهاجرت یا بیثباتی قانونی را داشتهاند، به طور معنیداری بیشتر در معرض مشکلات روانی قرار دارند. این چالشها حتی پس از ورود به کشور مقصد نیز ادامه پیدا میکنند و با موانع مختلفی مانند تبعیض، مشکلات زبانی و ترس از بازداشت یا اخراج، دسترسی به خدمات سلامت روان را برای آنها دشوار میسازند.
نسل آینده؛ کودکان در قلب بحران روانی مهاجرت
گزارش ۲۰۲۵ انجمن روانشناسی آمریکا (APA) هشدار میدهد که کودکان خانوادههای مهاجر به ویژه آسیبپذیرترین گروه هستند. ترس دائمی از اخراج والدین، نگرانی مداوم از جدایی و زندگی در محیطهایی با وضعیت حقوقی نامشخص، موجب بروز اضطراب، افسردگی و اختلالات رفتاری در این کودکان میشود. پژوهشها نشان میدهند که این مشکلات روانی نه تنها تأثیرات کوتاهمدت بلکه پیامدهای بیننسلی نیز دارند. اصطلاحاتی مانند «تراما ساختاری» و «استرس بیننسلی» نشان میدهند که فشارهای روانی ناشی از سیاستهای مهاجرتی میتواند نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار دهد و سلامت روان جامعه را به چالش بکشد.
شرایط بازداشت؛ شکنجهای پنهان و غیرانسانی
گزارشهای سازمانهای حقوق بشری مانند Human Rights Watch در سال ۲۰۲۵، تصویر هولناکی از شرایط بازداشت مهاجران در برخی مراکز مهاجرتی آمریکا ارائه کردهاند. بازداشتگاههایی که افراد در آنها در سلولهای کوچک، فاقد امکانات بهداشتی، محروم از مراقبتهای پزشکی و در شرایط انفرادی طولانیمدت نگهداری میشوند. این نوع نگهداری نه تنها نقض حقوق بشر است بلکه به شدت سلامت جسمی و روانی بازداشتشدگان را تخریب میکند. ماهها زندگی در چنین شرایطی باعث ایجاد استرس مزمن، افسردگی عمیق و حتی افکار خودکشی در بسیاری از این افراد میشود.
اهمیت توجه به سلامت روان در سیاستگذاری مهاجرتی
پدیده مهاجرت و سیاستهای مرتبط با آن صرفاً یک مسئله امنیتی و حقوقی نیست بلکه یک بحران سلامت روان است که باید از منظر اجتماعی و روانشناختی بررسی شود. سلامت روان مهاجران و به ویژه کودکان آنها، بازتابدهنده وضعیت اجتماعی و انسانی جوامع مدرن است. بیتوجهی به این مسئله موجب تشدید آسیبهای روانی، افت تحصیلی، افزایش رفتارهای پرخطر و حتی بیثباتی اجتماعی گسترده میشود. همچنین، وجود موانع در دسترسی به خدمات درمانی روانی، مانند ترس از افشا شدن وضعیت مهاجرتی، تبعیض و عدم آگاهی، این بحران را عمیقتر میکند.
راهکارهای پیشنهادی و نقش حرفهایها
متخصصان روانشناسی، سیاستگذاران و نهادهای بهداشت عمومی باید در کنار هم چارچوبهای حمایتی و مداخلات موثر برای مقابله با «تراما ساختاری» ایجاد کنند. این یعنی فراتر رفتن از درمان فردی و نگاه به عوامل اجتماعی و ساختاری که سلامت روان مهاجران را تهدید میکند. همچنین اصلاح سیاستهای مهاجرتی به گونهای که سلامت روان در آنها جایگاه مهمی داشته باشد، از ضرورتهای انکارناپذیر امروز است. رسانهها و فعالان اجتماعی نیز میتوانند با اطلاعرسانی دقیق و انسانی، صدای آسیبدیدگان را به گوش سیاستگذاران و عموم مردم برسانند و به تغییرات بنیادین کمک کنند.
سیاستهای مهاجرتی سختگیرانه، بازداشتهای طولانیمدت، جداییهای اجباری و شرایط غیرانسانی بازداشتگاهها، نه تنها حقوق قانونی مهاجران را تهدید میکند بلکه سلامت روان آنها را نیز به شدت آسیبپذیر میسازد. بحران سلامت روان مهاجران، به ویژه کودکان، نیازمند توجه فوری و جدی همه ارکان جامعه از جمله نهادهای حقوق بشری، سازمانهای بهداشت عمومی و دستگاههای قانونگذار است. تنها با درک عمیقتر و رویکردی انسانی میتوان از پیامدهای مخرب این سیاستها کاست و راهی برای بهبود سلامت روان میلیونها انسان جست.
