گاباپنتین دارویی ضدتشنج است که توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان اختلالات تشنجی و نورالژی پسهرپسی تأیید شده است؛ نوعی درد عصبی مزمن و گاه ناتوانکننده که اغلب با زونا مرتبط است. این دارو در گروه ضدتشنجها و آنالوگهای GABA قرار میگیرد، به این معنا که عملکردی مشابه انتقالدهنده عصبی گاما-آمینوبوتیریک اسید دارد؛ مادهای که بهطور طبیعی تحریکپذیری عصبی را کاهش میدهد. شکل با رهش طولانیمدت آن، گاباپنتین اناکاربیل، برای درمان سندرم پای بیقرار نیز تأیید شده است.
گاباپنتین با کاهش فعالیت بیشفعال نورونها در مغز و سیستم عصبی عمل میکند و این اثر را عمدتاً از طریق تأثیر بر کانالهای کلسیمی اعمال میکند. با وجود تأیید رسمی برای برخی اختلالات مشخص، این دارو بهطور گسترده برای دردهای مزمن بهصورت خارج از اندیکاسیون رسمی یا همان off label تجویز میشود و اغلب بهعنوان جایگزینی ایمنتر برای اوپیوئیدها در نظر گرفته میشود.
افزایش چشمگیر تجویز گاباپنتین در آمریکا
در پانزده سال گذشته، همزمان با افزایش نگرانیها درباره اپیدمی اوپیوئیدها، گرایش به تجویز گاباپنتین بهطور چشمگیری رشد کرده است. در شرایطی که استانداردهای تجویز اوپیوئیدها برای دردهای مزمن تغییر کرد و حساسیت عمومی نسبت به وابستگی دارویی بالا رفت، گاباپنتین به گزینهای رایجتر در نسخههای پزشکی تبدیل شد.
گزارشی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که تعداد نسخههای گاباپنتین به ازای هر هزار نفر در ایالات متحده از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ بیش از دو برابر شده است. در همین بازه، تعداد مصرفکنندگان این دارو تقریباً سه برابر افزایش یافته و از ۵.۸ میلیون نفر به ۱۵.۵ میلیون نفر رسیده است. در سال ۲۰۲۴، گاباپنتین به پنجمین داروی پرمصرف در داروخانههای خردهفروشی آمریکا تبدیل شد. این آمارها نشان میدهد که گاباپنتین دیگر یک داروی حاشیهای نیست، بلکه به بخشی ثابت از درمان درد مزمن در نظام سلامت تبدیل شده است.
خطرات گاباپنتین و ارتباط با زوال شناختی
با وجود محبوبیت روبهافزایش، پژوهشهای جدید نگرانیهایی جدی درباره خطرات گاباپنتین مطرح کردهاند. یکی از مهمترین یافتهها در سال ۲۰۲۵ منتشر شد و نشان داد که تجویز گاباپنتین برای کمردرد مزمن ممکن است با افزایش خطر اختلال شناختی و دمانس مرتبط باشد، بهویژه در افراد جوانتر.
در مطالعهای که بیش از ۵۲ هزار بزرگسال را طی یک دوره دهساله بررسی کرد، مشخص شد بیمارانی که شش نسخه یا بیشتر از گاباپنتین دریافت کرده بودند، نسبت به افرادی که این دارو برایشان تجویز نشده بود، میزان بیشتری از اختلال شناختی خفیف و دمانس را تجربه کردند. خطر دمانس در گروه سنی ۳۵ تا ۴۹ سال بیش از دو برابر و خطر اختلال شناختی خفیف بیش از سه برابر گزارش شد. در گروه سنی ۵۰ تا ۶۴ سال نیز الگوی مشابهی مشاهده شد.
این پژوهش بر پایه یک مطالعه کوهورت گذشتهنگر و با استفاده از دادههای گسترده بیماران از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۴ انجام شد. افرادی که سابقه قبلی مصرف گاباپنتین، دمانس، صرع، سکته مغزی یا سرطان داشتند از مطالعه حذف شدند تا نتایج دقیقتر باشد. همچنین مشخص شد که با افزایش تعداد نسخهها، خطر اختلال شناختی و دمانس نیز بیشتر میشود؛ بهطوری که افرادی با ۱۲ نسخه یا بیشتر، نسبت به کسانی که بین ۳ تا ۱۱ نسخه داشتند، در معرض ریسک بالاتری قرار گرفتند.
آبشار تجویزی و عوارض پنهان
یکی دیگر از نگرانیهای مرتبط با خطرات گاباپنتین به پدیدهای به نام «آبشار تجویزی» مربوط میشود. این وضعیت زمانی رخ میدهد که عارضه جانبی یک دارو با داروی دیگری درمان میشود، بدون آنکه علت اصلی یعنی خود داروی اولیه مورد توجه قرار گیرد.
در بررسی پروندههای پزشکی کهنهسربازان نظامی که گاباپنتین دریافت میکردند، مشخص شد که پزشکان در بسیاری از موارد هنگام درمان ادم یا تورم ناشی از تجمع مایع، تأثیر گاباپنتینوئیدها را بهعنوان عامل احتمالی در نظر نگرفتهاند. در عوض، این وضعیت اغلب به نارسایی قلبی یا مشکلات وریدی نسبت داده شده و برای آن داروهای مُدر تجویز شده است. تقریباً یکچهارم بیماران در معرض آسیبهای بالقوه ناشی از این چرخه درمانی قرار داشتند.
سردرگمی جهانی درباره نحوه مصرف
نگرانیها محدود به آمریکا نیست. مرور مطالعات کیفی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که بسیاری از پزشکان در کشورهای مختلف درباره شروع، پایش و قطع تدریجی گاباپنتینوئیدها با کمبود راهنمای روشن مواجهاند. این «عدم قطعیت» بهعنوان یک موضوع تکرارشونده در تجربه بالینی مطرح شده است و نشان میدهد که هنوز اجماع علمی کاملی درباره بهترین شیوه استفاده از این دارو وجود ندارد.
مسئله دیگری که دوباره مورد بررسی قرار گرفته، ارتباط احتمالی گاباپنتین با خودآسیبی است. در مطالعهای مبتنی بر دادههای بریتانیا مشخص شد که خطر خودآسیبی در ۹۰ روز پیش از شروع درمان با گاباپنتین افزایش مییابد، در اوایل دوره درمان ادامه دارد، سپس کاهش پیدا میکند و در فاصله کوتاهی پس از قطع دارو دوباره بالا میرود. هرچند این نتایج از وجود رابطه مستقیم علت و معلولی حمایت نمیکند، اما بر اهمیت پایش دقیق بیماران در طول درمان تأکید دارد.
عوارض شایع و ملاحظات درمانی
عوارض شایع گاباپنتین شامل خوابآلودگی، سرگیجه، تاری یا دوبینی و اختلال در تمرکز و هماهنگی حرکتی است. برای بسیاری از افراد مبتلا به درد مزمن، رنج روزمره آنقدر شدید است که هر گزینه درمانی امیدبخش به نظر میرسد. با این حال، بررسی دقیق خطرات گاباپنتین و سنجش منافع و مضرات آن ضروری است.
در نهایت، چالش اصلی در درمان درد مزمن این است که مداخله درمانی نباید مشکلات بیشتری از آنچه کاهش میدهد ایجاد کند. افزایش چشمگیر مصرف این دارو در کنار یافتههای جدید درباره ریسکهای شناختی، ضرورت احتیاط، پایش مداوم و تصمیمگیری مشترک میان پزشک و بیمار را بیش از پیش برجسته میکند.
