سیده مبینا محسنی تکیه
در سراسر جهان، یک واقعیت شگفتانگیز وجود دارد: مردان بهطور میانگین ۵.۴ سال زودتر از زنان از دنیا میروند. اگرچه این اختلاف در کشورهای مختلف کمی متفاوت است، اما الگوی جهانی تقریباً یکسان است. در ایالات متحده، این فاصله حتی به ۵.۸ سال میرسد. دلایل اصلی این پدیده شامل آسیبهای غیرعمدی، دیابت، خودکشی، قتل و بیماریهای قلبی است. با این حال، پژوهشهای اخیر نشان میدهد که این تفاوت نهفقط به رفتار یا سبک زندگی انسانها، بلکه به الگوهای عمیقتر تکاملی مربوط میشود.
در پژوهشی تازه که در اول اکتبر ۲۰۲۵ در مجله Science Advances منتشر شد، گروهی از دانشمندان به سرپرستی «استرک» (Staerk و همکاران، ۲۰۲۵) با رویکردی تکاملی تلاش کردند علت این تفاوت پایدار میان طول عمر زنان و مردان را بیابند. عنوان این پژوهش، «انتخاب جنسی محرک تفاوت جنسیتی در امید به زندگی در میان پستانداران و پرندگان است»، بیانگر آن است که شاید پاسخ در دل طبیعت و فرایند انتخاب جنسی نهفته باشد. برای رسیدن به این نتیجه، محققان دادههای مربوط به امید به زندگی در میان ۵۲۸ گونه پستاندار و ۶۴۸ گونه پرنده را، چه در طبیعت و چه در باغوحشها، مورد بررسی قرار دادند.
پستانداران نر معمولاً زودتر از مادهها میمیرند
نتایج این مطالعه نشان داد که در میان ۵۲۸ گونه پستاندار، الگو بسیار مشابه انسانهاست. در ۳۸۱ گونه (۷۲٪)، حیوانات نر زودتر از مادهها از دنیا میروند. تنها ۵ درصد از گونهها نتیجهای معکوس داشتند و در بقیه گونهها تفاوت قابلتوجهی مشاهده نشد. تقریباً ۴۰ درصد از پستانداران، اختلاف سنی قابلتوجهی در زمان مرگ به نفع مادهها داشتند. میانگین کلی نشان میداد که طول عمر مادهها در حدود ۱۲ درصد بیشتر از نرها است. جالب آنکه، نزدیکترین خویشاوندان تکاملی انسان یعنی شامپانزهها و گوریلها نیز الگوی مشابهی نشان دادند. این یافته نشان میدهد که مرگ زودتر نرها نسبت به مادهها نه یک اتفاق خاص انسانی، بلکه قاعدهای مشترک در میان پستانداران است.
در پرندگان، الگو متفاوت اما ضعیفتر است
برخلاف پستانداران، در میان پرندگان نتیجه متفاوتی بهدست آمد. از میان ۶۴۸ گونه پرنده، حدود ۶۸ درصد (۴۳۸ گونه) نشان دادند که پرندگان نر بیشتر از مادهها عمر میکنند. با این حال، این اختلاف تنها حدود ۵ درصد از طول عمر کل آنها را شامل میشد. این تفاوت نشان میدهد که در میان پرندگان، جنس نر ممکن است به دلایل رفتاری یا زیستی، در شرایطی خاص برتری بقا داشته باشد؛ اما این برتری بهمراتب کمتر از تفاوت مشاهدهشده در پستانداران است.
نقش انتخاب جنسی، اندازه بدن و والدگری در کوتاهتر بودن عمر مردان
دانشمندان در ادامه، با تحلیلهای آماری گسترده تلاش کردند علت این الگو را بیابند. نخستین و مهمترین عامل، نوع رابطه جفتگیری در گونهها بود. در گونههای چندهمسر (غیرتکهمسر)، مادهها بهطور میانگین ۱۵ درصد بیشتر از نرها عمر میکردند؛ اما در گونههای تکهمسر، تقریباً هیچ اختلافی در طول عمر دیده نمیشد. این یافته، فرضیهی معروف انتخاب جنسی (Sexual Selection) را تأیید میکند؛ فرضیهای که میگوید نرها برای جلب جفت، رفتارهای پرخطر بیشتری از خود نشان میدهند — از جمله درگیری، رقابت فیزیکی یا تلاشهای پرهزینهی زیستی — که در نهایت میتواند بقای آنها را کاهش دهد.
دومین عامل مهم، تفاوت اندازه بدن میان نر و ماده بود. در گونههایی که نرها بهطور قابلتوجهی بزرگتر از مادهها هستند، شکاف طول عمر نیز بیشتر مشاهده شد. این نتیجه با یافتهی قبلی هماهنگ است، زیرا گونههایی که تفاوت بدنی چشمگیری دارند (مانند گوریلها یا فیلهای دریایی)، معمولاً چندهمسر هستند و در نتیجه رقابت میان نرها شدیدتر است. عامل سوم، نقش مراقبتی از فرزندان بود. حیواناتی که از فرزندان خود نگهداری میکنند، معمولاً رفتارهای پرخطر کمتری دارند، زیرا مسئولیت نسل بعدی را برعهده دارند. این موضوع باعث میشود والدین — بهویژه مادهها — عمر طولانیتری داشته باشند.
آنچه این پژوهش درباره انسانها به ما میآموزد
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که برتری زنان در طول عمر نه حاصل سبک زندگی امروزی، بلکه پدیدهای تکاملی است که در میان بیشتر پستانداران نیز دیده میشود.
در واقع، همانطور که در حیوانات نر رفتارهای پرخطرتر موجب کاهش طول عمر میشود، در انسانها نیز مردان تمایل بیشتری به رفتارهایی مانند رانندگی پرسرعت، مصرف الکل و مواد مخدر دارند که میتواند عمر آنها را کوتاهتر کند. از سوی دیگر، بسیاری از عوامل مؤثر بر مرگ زودتر مردان — از جمله دیابت، آسیبهای غیرعمدی، خودکشی و بیماریهای قلبی — با تغییر سبک زندگی قابل کنترل هستند.
نکته جالب دیگر این پژوهش آن است که نقش والدگری میتواند به کاهش رفتارهای پرخطر و افزایش طول عمر کمک کند. به بیان دیگر، پدر شدن نهتنها از نظر احساسی تجربهای ارزشمند است، بلکه میتواند یکی از بهترین راههای کاهش شکاف طول عمر میان زنان و مردان باشد.
