سیده مبینا محسنی تکیه
بیش از ۲۹.۳ میلیون آمریکایی خود را در حال بهبودی از اعتیاد به مواد مخدر میدانند. برخی از آنان دوباره به مصرف بازمیگردند، اما گروهی دیگر در مسیر بهبودی ماندگار میمانند. طبق گزارش مؤسسه ملی سوءمصرف الکل و اعتیاد (NIAAA)، زمانی که فرد پنج سال در بهبودی پایدار باقی بماند، احتمال بازگشت او به اعتیاد بهطور چشمگیری کاهش مییابد و تقریباً با سطح خطر در جمعیت عمومی برابر میشود. اما پرسش مهم این است: چه کسانی به پنج سال بهبودی میرسند؟ راز موفقیت آنها چیست؟
باورهای بنیادین درباره جهان چیست؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشی ششماهه با ۱۳۲ نفر – عمدتاً در مراحل بهبودی بلندمدت – انجام شد. این پژوهش بر عاملی متمرکز بود که بهندرت در تحقیقات اعتیاد مورد توجه قرار گرفته است: باورهای بنیادین درباره ماهیت جهان.
روانشناسان به این باورها «باورهای بنیادی جهان» (Primal World Beliefs) میگویند – یعنی پایهایترین فرضهایی که درباره ماهیت و کیفیت جهان در ذهن داریم. بیشتر این باورها در سه دستهی اصلی جای میگیرند:
جهان امن است (در برابر باور به جهانی خطرناک)، جهان جذاب است (در برابر باور به جهانی زشت و خستهکننده) و جهان زنده است (در برابر باور به جهانی سرد و مکانیکی).
در این مطالعه، این سه باور اندازهگیری شدند تا مشخص شود چگونه میتوانند بر «سرمایه بهبودی» (Recovery Capital) تأثیر بگذارند.
سرمایه بهبودی؛ پایهای برای رهایی پایدار
سرمایه بهبودی مفهومی کلیدی در پژوهشهای مرتبط با ترک اعتیاد است، زیرا تقریباً هیچکس بهتنهایی از اعتیاد رها نمیشود. سرمایه بهبودی شامل تمام منابع درونی و بیرونی مورد نیاز برای حفظ روند بهبودی است – از جمله امید، هدف، خانواده، دوستان، حمایت اجتماعی، مهارتهای مقابلهای و حس معنا.
نتایج پژوهش؛ سه نگاه به جهان و سه مسیر بهبودی
جهان امن؛ تأثیر کمتر از انتظار
انتظار میرفت افرادی که جهان را مکانی امن و قابلاعتماد میدانند، سرمایه بهبودی بیشتری داشته باشند. اما این ارتباط ضعیفتر از حد انتظار بود. به نظر میرسد احساس امنیت در مراحل اولیهی بهبودی، یعنی زمانی که فرد هنوز در حال تثبیت وضعیت خود است، اهمیت بیشتری دارد، اما در مراحل بلندمدت نقش کمتری ایفا میکند.
جهان زنده؛ معنویت را تقویت میکند
باور به «زنده بودن جهان» یعنی اینکه رویدادها بهصورت هدفمند رخ میدهند و جهان به نوعی در حال تعامل با شماست و از شما برای انجام مأموریتی مهم کمک میخواهد. این باور بهتنهایی ارتباط مستقیمی با منابع بهبودی نداشت، اما در میان افرادی که در فعالیتهای معنوی مانند دعا یا مدیتیشن مشارکت داشتند، تأثیر معنویت بسیار بیشتر بود. به عبارت دیگر، این افراد الزاماً مذهبیتر نبودند، بلکه جهان را «زنده و بیدار» میدیدند. در زمینه بهبودی از اعتیاد، مهمتر از مذهبی بودن، باور به زنده و پاسخگو بودن جهان است.
جهان جذاب؛ قویترین پیشبینیکننده بهبودی
باور به «جهان جذاب» یعنی اعتقاد به اینکه جهان پر از زیبایی، معنا، شگفتی و ارزش است و در هر انسان، مکان یا تجربهای میتوان چیزی ارزشمند یافت. در این پژوهش، این باور قویترین رابطه را با سرمایه بهبودی نشان داد. در مقیاسی از ۰ تا ۵، میانگین عمومی نمرهی باور به جهان جذاب ۳.۶ بود، در حالی که افراد در بهبودی بلندمدت میانگین ۴.۰۱ را کسب کردند – عددی بالاتر از تقریباً تمام گروههایی که تاکنون در پژوهشهای مشابه مورد بررسی قرار گرفتهاند.
چرا باور به جذابیت جهان اهمیت دارد؟
بهطور نظری، باورهای بنیادی جهان مانند عدسیهایی هستند که ادراک ما از همهچیز را شکل میدهند. افرادی که در این باور نمره پایینی دارند، روزمرگی را بیارزش و بیمعنا میبینند؛ در حالیکه افراد با نمره بالا در این باور، جهان را پر از فرصت، زیبایی و ارزش میدانند.
این افراد معمولاً برونگراتر و کنجکاوتر هستند، زیرا فرض میکنند هر ملاقات، هر فرد جدید و هر تجربه میتواند ارزشمند باشد. در زمینه بهبودی، چنین دیدگاهی ممکن است باعث شود فرد فرصتهای کمک، حمایت و رشد را بهتر تشخیص دهد، جلسات درمانی را نه خستهکننده بلکه پر از امید ببیند و در مسیر طولانی بهبودی انگیزه و کنجکاوی خود را حفظ کند.
آیا میتوان باور به جهان را تغییر داد؟
پیامدهای این یافتهها برای درمان اعتیاد بسیار چشمگیر است. درمانهای رایج بیشتر بر باورهای فرد دربارهی خود تمرکز دارند، در حالی که باورهای او دربارهی «جهان» تقریباً نادیده گرفته میشوند.
با این حال، پژوهشهای جدید نشان دادهاند که میتوان این باورها را تغییر داد. برای نمونه، روانشناس یانا همپکه (Janna Hämpke) و همکارانش در یک مداخلهی کوتاه ۹ روزه توانستند باور به جهان جذاب را در میان دانشآموزان دبیرستانی افزایش دهند. گرچه اثر آن موقتی بود، اما نتایج امیدوارکنندهای داشت و نشان داد که حتی قرار گرفتن کوتاهمدت در معرض تجربههایی سرشار از زیبایی، شگفتی و حس معنا میتواند درک ما از جهان را دگرگون کند.
پیام نهایی؛ آغاز تغییر از نگاه به جهان
اگر بهبودی فرآیندی از اتصال، ارتباط و رهایی از انزوا است، پرورش دیدگاهی که جهان را زنده و جذاب میبیند میتواند برای هر انسانی مفید باشد، نه فقط برای کسانی که با اعتیاد دستوپنجه نرم میکنند.
بسیاری از ما احساس تنهایی یا بیارتباطی میکنیم، گویی جهان جایی برای ما ندارد. اما نیازی نیست تا در بحران باشیم تا تغییری آغاز کنیم. میتوانیم همین امروز شروع کنیم: با انجام آزمونی ساده، باورهای بنیادین خود را بشناسید. در زندگی روزمره دقت کنید: چه چیزهایی کنجکاوی شما را برمیانگیزند؟ چه کسانی باعث احساس ارتباط در شما میشوند؟ در کجا زیبایی مییابید؟ سپس متوجه خواهید شد که این لحظات تصادفی و نادر نیستند؛ بلکه در همهجا و در همهزمان حضور دارند. همین لحظات کوچک توجه و درگیری میتوانند اولین گامها برای دیدن جهان با نگاهی کاملاً تازه باشند.
