سیده مبینا محسنی تکیه
گاز نیتروس اکساید (N₂O) بهطور فزایندهای بهعنوان ماده استنشاقی تفریحی مورد سوءمصرف قرار میگیرد. در ایالات متحده، مرگهای ناشی از این گاز بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ بیش از ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. مانند کتامین، محققان در حال بررسی N₂O برای درمان افسردگی هستند.
N₂O در پزشکی برای تسکین درد و بیهوشی کاربرد دارد و بهعنوان گاز محرک در کپسولهای خامه اسپری نیز استفاده میشود. این ماده در بسیاری از کشورها قانونی و با محدودیت اندک در دسترس است و در مصرف کوتاهمدت، مانند دندانپزشکی و زایمان، ایمنی آن ثابت شده است. کارآزماییهای بالینی نشان میدهند که N₂O میتواند افسردگی شدید را کاهش دهد. با این حال، نوجوانان و جوانان بهطور فزایندهای این ماده را سوءمصرف میکنند. در سال ۲۰۲۴، «مارگارت کالدول» ۲۹ ساله از فلوریدا در اثر سوءمصرف طولانیمدت نیتروس اکساید در خارج از یک نمایشگاه ویپ درگذشت.
وضعیت قانونی و آمار مرگومیر
نیتروس اکساید تحت کنترل فدرال قرار ندارد. فروشگاههای دخانیات آن را در کنار موادی مانند «هرویین پمپ بنزینی» بهصورت کپسول عرضه میکنند. تعداد مرگهای مرتبط با N₂O از ۲۳ مورد در سال ۲۰۱۰ به ۱۵۶ مورد در سال ۲۰۲۳ رسید، یعنی افزایشی ۵۷۸ درصدی. گزارشهای مراکز مسمومیت، اورژانسها و تیمهای فوریتهای پزشکی نیز همین روند صعودی را نشان میدهند.
سوءمصرف نیتروس اکساید نمونهای از این است که چگونه یک ماده قانونی میتواند به بحران بهداشت عمومی تبدیل شود، درست مانند اوپیوئیدها.
گذشته تاریخی
ریشههای نیتروس اکساید به سال ۱۷۷۲ و کشف آن توسط شیمیدان انگلیسی «جوزف پریستلی» برمیگردد. یک نسل بعد، شیمیدان بریتانیایی «همفری دیوی» خواص بیهوشکننده آن را کشف کرد. دیوی در ۲۰ سالگی روی خودش آزمایش کرد و با استنشاق گاز خالص، سرخوشی، وجد و «هیجانی والا» را تجربه و ثبت نمود. او پس از اطمینان از ایمنی گاز، آن را با دوستانش به اشتراک گذاشت و همه از کیسهای سبزرنگ ابریشمی N₂O را استنشاق کردند.
پس از انتشار یافتههای دیوی، «نمایشهای گاز خنده» در بریتانیا و ایالات متحده محبوب شدند. در این نمایشها، مجری ابتدا درباره گاز توضیح میداد و سپس داوطلبان را برای استنشاق دعوت میکرد. در یکی از نمایشها در کنتیکت، دندانپزشکی به نام «هوراس ولز» مشاهده کرد مردی که تحت تأثیر N₂O بود پایش آسیب دیده اما هیچ دردی احساس نمیکرد. ولز بلافاصله پتانسیل دارو را بهعنوان بیهوشکننده دندانپزشکی تشخیص داد. امروز، N₂O پرمصرفترین داروی بیهوشی برای آرامبخشی نسبی در دندانپزشکی است.
آسیبهای نیتروس اکساید
استنشاق N₂O جای اکسیژن ریهها را میگیرد و میتواند سرگیجه، سرخوشی، بیهوشی، کمبود اکسیژن و حتی خفگی ایجاد کند. مرگ ممکن است بهدلیل کمبود اکسیژن رخ دهد. استنشاق مستقیم از کپسولهای پرفشار، آسیبهایی مشابه سوختگی سرما (frostbite) در مجاری تنفسی ایجاد میکند. جدیترین اثر بالینی آن تخریب نخاع است که شبیه کمبود شدید ویتامین B₁₂ عمل میکند.
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هشدار داده است که حتی استنشاق از کپسولهای کوچک میتواند باعث بیهوشی، فلج، اختلالات روانپزشکی و مرگ شود. علائم سوءمصرف شامل گزگز (پارستزی)، اختلال عملکرد روده و مثانه، ضعف اندامها، آریتمی قلبی و تپش قلب، لخته خون، نوروپاتی محیطی و وابستگی بلندمدت است.
امروزه نوجوانان و جوانان بیشتر N₂O را سوءمصرف میکنند. ویدئوهای استنشاق در تیکتاک باعث نگرانی شدهاند. سوءمصرف این گاز با افسردگی و اختلال سلوک در نوجوانان و همچنین با روانپریشی، پارانویا و توهم در مصرفکنندگان مزمن مرتبط است.
اورژانسهای ناشی از N₂O
خرید آنلاین N₂O آسان است و سوءمصرف آن – با نامهایی مانند «ویپتها»، «گاز خنده» یا «کراکی هیپی» – میتواند منجر به اوردوز یا علائم روانپزشکی غیرقابل توضیح شود. نشانههای اوردوز شامل تشنج، روانپریشی، تپش سریع قلب و فشار قفسه سینه هستند. اگر پزشکان بهموقع تشخیص دهند و درمان آغاز شود، آسیبها قابل بازگشت است.
استنشاق طولانیمدت باعث ضعف اندامها و مشکلات دفعی میشود. درمان اختلال متابولیسم ویتامین B₁₂ نیازمند قطع کامل مصرف N₂O است و سپس پزشکان فرایند جایگزینی ویتامین را آغاز میکنند. تشخیص و مداخله بهموقع – بهویژه تجویز مکمل B₁₂ – اغلب تفاوت بین بهبودی و ناتوانی دائمی را رقم میزند.
دادههای جدید مرگومیر
«اندرو یاوکی» از دانشگاه میسیسیپی و «ریچل هوپسیک» از دانشگاه ایلینوی-اوربانا شامپین مطالعهای درباره مرگهای ناشی از N₂O انجام دادند. نتایج آنها در مجله JAMA Network Open منتشر شد و نشان داد که بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳، مرگهای مرتبط با N₂O نزدیک به ۶۰۰ درصد افزایش داشته است. با وجود شواهد فزاینده، نیتروس اکساید هنوز بهطور ناهماهنگ قانونگذاری میشود و شکافهایی در پیشگیری و کنترل باقی مانده است.
واکنشهای قانونی
در سپتامبر ۲۰۲۵ و پس از مرگ «مارگارت کالدول»، ایالت فلوریدا عملیات گستردهای برای مقابله با فروش غیرقانونی N₂O راهاندازی کرد. مأموران مخفی از خردهفروشان دارای مجوز خرید کردند و در برخی موارد فروشندگان شخصاً نحوه «های شدن» با گاز را آموزش دادند. نتیجه عملیات، ۷۰ بازداشت کیفری و صدور ۱۶ حکم علیه فروشندگانی بود که به فروش N₂O برای مقاصد تفریحی متهم شدند.
سازمان غذا و دارو هشدارهایی صادر کرده، اما N₂O همچنان برای مصارف پزشکی و آشپزی قانونی است و همین موضوع قانونگذاری را دشوار کرده است. فروش اینترنتی بدون نظارت باقی مانده و دسترسی نوجوانان آسان است.
پیشرفت در مطالعات ضدافسردگی / ضدخودکشی
برخی متخصصان معتقدند N₂O میتواند در درمان افسردگی مقاوم کاربرد داشته باشد. روانپزشکان «چارلز کانوی» و «چارلز زورومنسکی» در دانشگاه واشینگتن و متخصص بیهوشی «پیتر ناگل» در دانشگاه شیکاگو پیشگام استفاده از N₂O در درمان افسردگی مقاوم بودهاند. آنها نشان دادهاند که استنشاق N₂O میتواند اثرات سریع ضدافسردگی و ضدخودکشی در بیماران مبتلا به افسردگی شدید – حتی افراد مقاوم به داروهای معمول – ایجاد کند.
در یک کارآزمایی روی ۲۰ بیمار، ۱ ساعت استنشاق ۵۰ درصد N₂O نسبت به دارونما (هوا/اکسیژن) بهبود چشمگیرتری در علائم افسردگی ایجاد کرد. تفاوت معناداری بین دوز ۲۵ و ۵۰ درصد مشاهده نشد، که نشان میدهد دوز پایینتر نیز کافی است.
در سال ۲۰۲۵، کانوی همنویسنده مطالعه تصادفی دوسوکور روی ۸۱ بیمار مبتلا به اختلال افسردگی اساسی بود. در هفته اول پس از درمان، ۱۵ نفر از ۳۹ بیمار گروه N₂O (۳۸٪) به بهبودی کامل رسیدند، در مقابل ۵ نفر از ۳۹ بیمار گروه کنترل (۱۳٪).
اثرات بیهوشی/آرامبخشی N₂O سریع از بین میروند و این امکان را فراهم میکنند که استفاده در کلینیکهای سرپایی با حداقل زمان ریکاوری انجام شود، مشابه کاربرد در دندانپزشکی. در مقابل، کتامین معمولاً نیازمند پایش پس از تزریق است.
اگر کارآزماییهای بزرگتر آینده نتایج مثبت مشابهی نشان دهند، N₂O میتواند گزینهای درمانی سریعالاثر در روانپزشکی مداخلهای باشد، البته در صورتی که مسائل ایمنی، نحوه تجویز و مقررات حل شوند.
سوءمصرف نیتروس اکساید واقعی و رو به افزایش است و مشکلات پزشکی، عصبی و روانپزشکی و مرگ به همراه دارد. افزایش مصرف در نوجوانان، بهویژه تحت تأثیر شبکههای اجتماعی و دسترسی آزاد، بسیار نگرانکننده است. استنشاق تفریحی N₂O میتواند مغز را از اکسیژن محروم کند و باعث سرگیجه، بیهوشی و آسیبهای بلندمدت مانند آسیب عصبی یا فلج شود.
با این حال، پژوهشهای بالینی نشان میدهند که نیتروس اکساید میتواند نقش مفیدی نیز داشته باشد و افسردگی مقاوم به درمان را معکوس کند.
