اسکرول‌کردن منفی (Doomscrolling) | اعتیادی که سلامت روان را به خطر می‌اندازد

وقتی صبح تلفنم را باز می‌کنم، قول می‌دهم فقط یک‌بار در روز اخبار را چک کنم. اما خیلی زود این وعده فراموش می‌شود. به عنوان عضوی از هیئت‌علمی در سه دانشگاه، باید همیشه به‌روز باشم، به‌ویژه با توجه به تخصصم در روان‌شناسی و رسانه. اما وضعیت اخیراً بدتر شده است؛ یک مقاله، مرا به مقاله بعدی می‌کشاند و به این ترتیب وارد گردابی از اخبار منفی می‌شوم که رها کردنش سخت است.

اسکرول‌کردن منفی یا doomscrolling، یعنی مرور مداوم اخبار بد و منفی به صورت وسواسی که امروزه به یکی از عادت‌های شایع در دنیای دیجیتال تبدیل شده است. این رفتار باعث می‌شود که ما بدون قصد، خود را غرق در جریان‌های خبری تلخ و استرس‌زا کنیم. گرچه آگاه بودن به وقایع مهم است، اما تغذیه مداوم ذهن با اخبار منفی به شدت به سلامت روان آسیب می‌زند.

مغز انسان به گونه‌ای تکامل یافته که به اخبار منفی توجه بیشتری نشان می‌دهد؛ این پدیده به نام سوگیری منفی (negativity bias) شناخته می‌شود. این سازوکار زیستی در دوران نخستین انسان‌ها برای تشخیص خطرات حیاتی ضروری بود. اما امروز، وقتی با اخبار فاجعه‌ها و بحران‌های جهانی مواجه می‌شویم، مغز همان واکنش استرس‌زا را نشان می‌دهد؛ حتی اگر تهدیدی واقعی در کار نباشد.

تأثیر دوران بحران بر اسکرول‌کردن منفی

در شرایط بحرانی مانند پاندمی کووید-۱۹، رکود اقتصادی و آشوب‌های سیاسی، تمایل به اسکرول‌کردن اخبار منفی به شدت افزایش می‌یابد. مطالعات نشان داده‌اند که افرادی که در این دوره‌ها به‌طور افراطی به دنبال اخبار منفی بودند، اضطراب و افسردگی بیشتری تجربه کرده‌اند. این مصرف بیش از حد اخبار منفی به جای افزایش احساس کنترل، حس درماندگی و ناتوانی را تقویت می‌کند.

نوجوانان و جوانان بیشتر در معرض این عادت هستند، زیرا قشر پیش‌پیشانی مغز که مسئول کنترل تکانه‌ها و تصمیم‌گیری است، هنوز به طور کامل رشد نکرده است. این موضوع باعث می‌شود که ترک این چرخه برای آن‌ها دشوارتر باشد و در نتیجه نرخ استرس و مشکلات روانی در این گروه سنی بالاتر باشد.
فراتر از اضطراب و استرس، این رفتار عملکرد مغز را در چند حوزه مختل می‌کند. ابتدا، تمرکز فرد به شدت کاهش می‌یابد زیرا مغز به دنبال تحریک سریع و هیجان‌انگیز است و قادر به تمرکز بر فعالیت‌های کم‌تحریک‌تر مثل مطالعه کتاب نیست. دوم، حافظه کاری مغز تحت فشار قرار می‌گیرد و نمی‌تواند به خوبی به تفکر خلاق یا حل مسئله بپردازد. سوم، درک واقعیت فرد از جهان پیرامون تحریف می‌شود و خطرات واقعی بیش از حد بزرگ‌نمایی می‌شوند؛ زیرا مغز اخبار منفی را به عنوان تهدیدی نزدیک و دائمی تفسیر می‌کند.

چرخه معیوب اسکرول‌کردن منفی و سلامت روان

اگر اسکرول‌کردن منفی به ما احساس آمادگی و کنترل می‌داد، شاید مشکل کمتری داشتیم. اما تحقیقات نشان می‌دهند که این رفتار در واقع ما را در چرخه‌ای از نگرانی و اضطراب گرفتار می‌کند و ترس‌های ما را تقویت می‌کند. برای افرادی که پیش‌تر با اضطراب یا افسردگی دست و پنجه نرم می‌کنند، این عادت تبدیل به مکانیزم مقابله‌ای ناسازگار می‌شود که به جای کاهش استرس، آن را تشدید می‌کند.

قطع کامل ارتباط با اخبار منفی ممکن نیست و حتی مطلوب هم نیست؛ اما می‌توان با مدیریت هوشمندانه مصرف رسانه، این چرخه را شکست. تعیین زمان مشخص برای بررسی اخبار، تنظیم فید خبری و دنبال کردن منابع معتبر، خواندن کامل مقالات به جای صرفاً مرور تیترها، متعادل کردن محتوای مصرفی با مطالب مثبت و سازنده و جایگزینی اسکرول بی‌هدف با فعالیت‌های عملی مثل گفتگو با دوستان یا مشارکت در امور اجتماعی، از جمله راهکارهای مؤثر هستند.

اسکرول‌کردن منفی نه تنها ما را به دنیایی از اخبار تلخ و استرس‌زا می‌کشاند بلکه باعث کاهش تمرکز و تحریف ادراک ما از واقعیت می‌شود. تنها با آگاهی و کنترل آگاهانه مصرف دیجیتال می‌توانیم تمرکز، آرامش و سلامت روان خود را بازیابی کنیم. حالا وقت آن است که از صفحه گوشی فاصله بگیریم و به جای اسکرول کردن بی‌هدف، کمی قدم بزنیم و نفس تازه کنیم.