سیده مبینا محسنی تکیه
این روزها جهان شاهد پدیدهای متضاد و عجیب است: توجه بیحد و حصر به توسعه هوش مصنوعی در برابر نادیدهگرفتن گسترده بحرانهای انسانی. در حالی که فقر، بیخانمانی، سوءتغذیه و کمبود بودجه برای نیازهای پایه انسانی هر روز افزایش مییابد، دولتها و شرکتها میلیاردها دلار روی هوش مصنوعی سرمایهگذاری میکنند و این تضاد نوعی ناهماهنگی شناختی جمعی را ایجاد کرده است؛ وضعیتی که بسیاری آن را نوعی «خودفریبی مدرن» میدانند.
با وجود اعلامهای روزانه درباره نیازهای فوری جوامع فقیر و بحرانزده، اغلب نگاهها همچنان رو به سمت پروژههای تکنولوژیک است. هوش مصنوعی بهعنوان «موج جدید نجاتدهنده جهان» معرفی میشود، اما واقعیت آن است که بسیاری از نیازهای اولیه بشر همچنان بیپاسخ ماندهاند. این وضعیت نشان میدهد که چگونه ذهن انسانها دچار این توهم میشود که پیشرفت تکنولوژی میتواند جایگزین مستقیم رفع رنج واقعی باشد.
روانشناسان معتقدند این نوع تمرکز شدید روی فناوری در حالی که مشکلات انسانی نادیده گرفته میشود، ناشی از ناهماهنگی شناختی است؛ یعنی زمانی که باور افراد و رفتار آنها با هم سازگار نیست و برای کاهش تنش ذهنی، بهانهسازی، توجیه و بیتوجهی شکل میگیرد. جهان از طرفی باور دارد باید درد و رنج انسانی را کم کند، اما از طرف دیگر مسیرهایی را انتخاب میکند که با این باور سازگار نیستند. نتیجه، شکافی روانی است که در سطح فردی و جمعی گسترش مییابد.
نقش خیالبافی فناوری و خوشهبندی شناختی در تصمیمگیریهای کلان
یکی از شکلهای بارز این ناهماهنگی، «خیالبافی فناوری» است؛ نوعی خوشهبندی شناختی که جهان را متقاعد میکند پیشرفت هوش مصنوعی بهنوعی همه مشکلات را در آینده حل خواهد کرد. این خوشبینی افراطی، مانع دیدن درد و رنج واقعی میشود. افراد و دولتها با این تصور غلط که «فناوری دیر یا زود فقر را حل خواهد کرد» از اقدامهای فوری و ضروری فاصله میگیرند.
اثر تونلزنی یا Tunnel Effect یکی از مفاهیم مهم اقتصاد رفتاری است که اینجا هم نقش مهمی ایفا میکند. زمانی که افراد یا سازمانها روی یک موضوع خاص—مثل هوش مصنوعی—تمرکز شدید میگذارند، سایر نیازهای مهم از میدان دیدشان حذف میشود. این حذف شناختی باعث میشود بحرانهای انسانی از نظر تصمیمگیرندگان جهانی «کماهمیتتر» جلوه کند، در حالی که در واقع چنین نیست.
یکی از انگیزههای اصلی سرمایهگذاریهای عظیم در هوش مصنوعی، نیاز روانشناختی انسان به کنترل است. وقتی جهان با مسائل پیچیدهای مانند فقر یا تنشهای اجتماعی مواجه میشود، این حس بیقدرتی افزایش مییابد. اما فناوری به انسانها توهم کنترل میدهد؛ احساس میکنند میتوانند با ساختن هوش مصنوعی، بر آینده مسلط شوند. این توهم کنترل باعث تسریع سرمایهگذاریها میشود، حتی اگر از نظر اخلاقی و انسانی اولویت با مسائل دیگری باشد.
پارادوکس پیشرفت؛ وقتی تکنولوژی میدود اما انسانها جا میمانند
ما اکنون در نقطهای هستیم که سرعت رشد فناوری از رشد حمایتهای اجتماعی جلو زده است. این پارادوکس اخلاقی، تصویری نگرانکننده از آینده بشر ارائه میدهد؛ آیندهای که در آن ابزارها از انسانها مهمتر بهنظر میرسند. روانشناسان این وضعیت را «استبداد ملموس فناوری» توصیف میکنند؛ یعنی زمانی که فناوری بهطور غیرمستقیم قدرت تصمیمگیری اجتماعی را تحتتأثیر قرار میدهد.
یکی از عوارض جانبی تکرار اخبار فقر و بحرانهای انسانی، کاهش حساسیت روانی است. مردم بهتدریج بیحس میشوند و در همین حال، اخبار پیشرفت فناوری برایشان هیجانیتر و جذابتر است. این تمایز احساسی باعث تقویت ناهماهنگی شناختی شده و تمرکز توجه را از انسان به فناوری منتقل میکند. جهان امروز نیازمند بازنگری جدی در نحوه اولویتگذاری است. هوش مصنوعی میتواند یک ابزار ارزشمند باشد، اما نباید بهانهای برای بیتوجهی به رنجهای واقعی انسانها شود. تنها زمانی میتوان به آیندهای متوازن امیدوار بود که پیشرفت فناوری با اخلاق، عدالت و نیازهای انسانی هماهنگ شود. بازگرداندن انسان به مرکز تصمیمگیری، نخستین گام برای کاهش ناهماهنگی شناختی گسترده در سطح جهانی است.
