سیده مبینا محسنی تکیه
اوتیسم نتیجه مجموعهای از مسیرهای متنوع ژنتیکی و عوامل محیطی است که در هم تنیده و پیچیده با یکدیگر عمل میکنند. مطالعات طولانیمدت و گستردهای که طی چند دهه اخیر انجام شدهاند، نشان میدهند عوامل تأثیرگذار بر رشد اوتیسم بسیار چندوجهی و در گذر زمان تغییرپذیر هستند. بهروزرسانی جدید مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC) که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، نشاندهنده یک تغییر مهم و بهمراتب علمیتر در درک ما از این پیچیدگیهاست.
ردپای تغییرات متعدد در زبانشناسی، راهنماییها و تعاریف CDC درباره اوتیسم همواره پیچیده و گاه گیجکننده بوده است. این تغییرات بخش جداییناپذیر پیشرفت علم هستند؛ جایی که دانش روز به روز در حال تکامل است، مردم نگران میشوند، نهادها واکنش نشان میدهند و در نهایت عموم سعی میکنند معنای این تغییرات را در زندگی واقعی خود، در تربیت فرزندان یا آموزش بهتر درک کنند. هر بار که CDC تعاریف یا راهکارهای خود را بهروزرسانی میکند، سوال اصلی در ذهن والدین، آموزگاران و خود افراد مبتلا این است: «این تغییر برای من یا عزیزانم چه معنایی دارد؟»
مطالعات کوهورت بلندمدت؛ تغییر نقشه فهم اوتیسم
بخش بزرگی از پژوهشهای مهم درباره اوتیسم در قالب مطالعات کوهورت یا گروههای پیگیری طولانیمدت انجام شده است. یکی از برجستهترین این مطالعات، مطالعه کوهورت مادر و کودک نروژ (MoBa) است که بیش از ۱۰۰ هزار بارداری را از دهه ۱۹۹۰ دنبال کرده و تاثیر شرایط پیش از تولد را بر رشد عصبی سالها بعد بررسی کرده است. این مطالعه با پروژههای تخصصیتری همچون مطالعه کوهورت تولد اوتیسم (Autism Birth Cohort) که ارتباط ژنها و نشانههای رفتاری اولیه را بررسی میکند، همراه شده است.
در آمریکا، پروژه SEED CDC با بررسی جوامع متنوع تلاش کرده ریسک اوتیسم را بهتر شناسایی کند. در هلند، مطالعه Generation R از زمان جنینی کودکان را پیگیری کرده و ریشههای رشد مغز و آسیبپذیری روانی را ترسیم میکند. مطالعه Earli بر نوزادان پرریسک متمرکز است و نقش عوامل محیطی، اثرات اپیژنتیکی و رفتارهای اولیه را مورد بررسی قرار میدهد. همچنین در بریتانیا، مطالعه ALSPAC سالهاست که به بررسی تاثیر عوامل پیش از تولد و زمینه خانوادگی بر رشد پرداخته است. نگاهی طولانیمدت به این پروژهها نشان میدهد که نمیتوان یک علت مشخص و واحد برای اوتیسم قائل شد. ژنها، محیط، تاریخچه خانوادگی، زمانبندی رشد عصبی و مسیرهای غیرقابل پیشبینی رشد ذهن کودک همه در کنار هم شکلدهنده این طیف هستند.
چرا داستان ژنتیکی اوتیسم ساده نیست؟
بهروزرسانی CDC بیشتر شبیه اصلاحی تدریجی و دیرهنگام است تا تغییر ناگهانی و بنیادی. مطالعه عظیم ژنتیکی Spark که صدها هزار شرکتکننده داشته، گستردگی مسیرهای ژنتیکی منجر به اوتیسم را به روشنی نشان داده است. برخی افراد حامل واریانتهای ژنتیکی با تاثیر بالا هستند و برخی دیگر حامل واریانتهای ارثی و ملایمتری که تاثیرات پسزمینهای دارند. این تصویر نشان میدهد که اوتیسم مجموعهای از مسیرهای شاخهدار و درهم تنیده است نه یک مسیر خطی.
ده سال پیش بحثهای عمومی حول جهشهای نادر که نقش اصلی را داشتند میچرخید، اما Spark نشان داد که اوتیسم نتیجه صدها عامل ژنتیکی با تاثیرات کم و متعدد است. آینده پژوهش اوتیسم به سمت شناسایی منابع ژنتیکی بیشتر و قابل تشخیص حرکت میکند، اما این تصویر بیشتر شبیه یک موزاییک پیچیده است تا یک نقشه ساده.
دیدگاه شناختی؛ قطعه گمشده پازل اوتیسم
کار دنیل اشاکتر در حوزه حافظه به صورت مستقیم درباره اوتیسم نیست، اما بهعنوان قطعه گمشدهای در فهم بهتر این اختلال مطرح است. او معتقد است حافظه ضبط دقیق نیست بلکه بازسازی است؛ ما گذشته را میسازیم همانطور که به یاد میآوریم. تخیل نیز از همان شبکههای عصبی بهره میبرد. شناخت اوتیسمی با جزئیات دقیق حافظه و نحوه متفاوت ترکیب آنها در قالب داستانهای گسترده، بهتر در این چارچوب قابل فهم است.
پژوهشگران مانند سوفی لیند، درموت بولر و لورا کرین نشان دادند که تخیل و حافظه اپیزودیک در افراد اوتیسمی در مدار مشابهی قرار دارند اما با فاصلهای متفاوت. ترکیب این دیدگاهها با یافتههای Spark و دادههای مطالعات کوهورت، تصویر روشنی از اوتیسم به دست میدهد؛ اوتیسم مسیر رشدی است که تحت تاثیر ژنتیک، محیط، ساختار مغز و نحوه شکلگیری حافظه و تخیل قرار دارد.
تعریف جدید CDC نه یک بازتعریف کلی بلکه یک آشتیجویی با واقعیتهای پیچیده اوتیسم است. این نهاد به آرامی به پیچیدگیهایی که پژوهشگران سالهاست توصیف میکنند، نزدیک میشود. خانوادهها شایسته شفافیت و درک دقیقتر هستند، نه پاسخهای ساده و کلیشهای. همه ما حق داریم به تصویری نزدیکتر به حقیقت دست پیدا کنیم، تصویری که واقعیتهای ژنتیکی، محیطی و شناختی اوتیسم را بهتر بازتاب دهد.
