دکتر انیس شریفزاده، روانشناس و پژوهشگر برجسته حوزه سلامت روان کودک و نوجوان، در پست اخیر خود در اینستاگرام به یکی از عمیقترین چالشهای نظام آموزشی اشاره کرده است: قلدری در مدرسه. او هشدار میدهد که بسیاری از مشکلات روانی بزرگسالان، ریشه در تجربههای طرد و آزار دوران تحصیل دارند و نادیدهگرفتن این نشانهها میتواند به بحران خاموش سلامت روان بینجامد.
در این گزارش، با تکیه بر دیدگاههای دکتر شریفزاده و یافتههای روانشناسی تربیتی، مفهوم قلدری، انواع آن و روشهای علمی مقابله با این پدیده بررسی میشود.
قلدری چیست و چرا خطرناک است؟
قلدری یا Bullying رفتاری عمدی، تکرارشونده و نابرابر است که در آن یک فرد یا گروه با بهرهگیری از قدرت فیزیکی، اجتماعی یا دیجیتال به دیگری آسیب میزند. دکتر شریفزاده تأکید میکند که این رفتار با درگیری ساده تفاوت دارد؛ زیرا در قلدری، نیت آسیب، تکرار رفتار و نابرابری قدرت سه مؤلفه اصلی هستند.
او میگوید: «قلدری فقط کتک یا تمسخر نیست، بلکه طرد، شایعهپراکنی و سکوت تحقیرآمیز نیز میتواند روح یک کودک را فرسوده کند.»
اشکال گوناگون قلدری در مدرسه
قلدری در محیط آموزشی در چهار شکل اصلی بروز میکند: فیزیکی، کلامی، اجتماعی و سایبری.
در نوع فیزیکی، رفتارهایی چون هل دادن، زدن یا تخریب وسایل شخصی مشاهده میشود. قلدری کلامی در قالب تمسخر، تهدید و تحقیر بروز میکند. در نوع اجتماعی، فرد قربانی بهطور سیستماتیک از جمع طرد یا از فعالیتهای گروهی کنار گذاشته میشود.
با گسترش فناوری، قلدری سایبری نیز به معضل تازهای تبدیل شده است. انتشار تصاویر و پیامهای تحقیرآمیز یا ایجاد حسابهای جعلی در شبکههای اجتماعی میتواند آسیبهای روانی شدیدی برجای بگذارد. دکتر شریفزاده هشدار میدهد که «در دنیای دیجیتال، آزار فقط چند کلیک فاصله دارد و میتواند شبانهروز ادامه یابد.»
چرا کودکان قلدر میشوند؟
روانشناسان عوامل متعددی را در بروز رفتارهای قلدری دخیل میدانند. در سطح فردی، ضعف مهارتهای اجتماعی و نیاز به جلب توجه از مهمترین دلایل است. در خانوادههایی که خشونت، بینظمی یا نظارت ناکافی وجود دارد، احتمال شکلگیری رفتار پرخاشگرانه بیشتر میشود.
در محیط مدرسه نیز نبود سیاست روشن، نظارت کم در فضاهای پرخطر و فرهنگ رقابتیِ بیرحمانه، زمینه را برای آزارگری فراهم میکند. رسانهها نیز با عادیسازی تمسخر و خشونت، نقش تقویتی دارند.
پیامدهای روانی و اجتماعی قلدری
قربانیان قلدری معمولاً با اضطراب، افسردگی، افت تحصیلی و انزوا دستوپنجه نرم میکنند. آنها ممکن است از مدرسه گریزان شوند یا به فکر آسیب به خود بیفتند.
از سوی دیگر، آزارگران نیز در آینده با مشکلات رفتاری، قانونی و روابط ناپایدار روبهرو میشوند. حتی شاهدان این رفتار، در محیطی ناامن رشد میکنند و احساس ناتوانی در برابر ظلم، اعتماد اجتماعی آنها را کاهش میدهد.
به گفته دکتر شریفزاده، «هر حادثه قلدری، زنگ خطری برای کل سیستم آموزشی است.»
نشانههای پنهان قلدری
کاهش نمرات، بیمیلی به رفتن به مدرسه، زخمهای بیتوضیح، وسایل آسیبدیده و تغییرات خلقی از نشانههای معمول قربانیان است. در مقابل، کودک آزارگر معمولاً رفتار سلطهجویانه، کمبود همدلی و تمایل به تحقیر دیگران دارد.
معلمان و والدین باید با مشاهده چنین نشانههایی، بلافاصله اقدام کنند و موضوع را پیگیری نمایند تا از مزمنشدن آسیب جلوگیری شود.
راهکارهای علمی برای پیشگیری و مداخله
برنامههای پیشگیری از قلدری باید بهصورت سیستماتیک و مدرسهمحور اجرا شوند. سیاستگذاری روشن، آموزش معلمان و نظارت مستمر در محیطهای پرخطر از پایههای اصلی این مداخلاتاند.
اجرای برنامههایی مانند Olweus و KiVa که بر آموزش همدلی، حل تعارض و رفتار مثبت تمرکز دارند، در کشورهای مختلف مؤثر واقع شده است.
در سطح فردی، درمان شناختی–رفتاری (CBT) میتواند به قربانیان در بازیابی اعتمادبهنفس و مقابله با اضطراب کمک کند. برای آزارگران نیز آموزش کنترل خشم و مهارتهای ارتباطی ضروری است.
والدین باید با ایجاد گفتوگوی باز و حمایتگر، فرزندان را تشویق کنند تا در صورت مواجهه با قلدری، سکوت نکنند و از بزرگسالان کمک بخواهند.
قلدری سایبری؛ تهدیدی بیمرز
در فضای مجازی، مرز خانه و مدرسه از بین رفته است. انتشار عکس، پیام یا ویدئوی توهینآمیز میتواند در چند ثانیه انجام شود اما اثرش ممکن است سالها باقی بماند.
راهکارهای فوری شامل ثبت شواهد، گزارش به پلتفرم، محدودسازی دسترسی و مشورت با مشاور مدرسه است. آموزش سواد دیجیتال به کودکان و والدین، مهمترین گام در پیشگیری از قلدری سایبری محسوب میشود.
راه پیشرو؛ آموزش و همدلی
دکتر شریفزاده در پایان یادداشت خود تأکید میکند که ریشهکنی قلدری تنها با مجازات ممکن نیست، بلکه نیازمند فرهنگسازی، آموزش و همدلی جمعی است.
او میگوید: «کودکی که یاد میگیرد همدلی کند، در بزرگسالی نمیتواند آزارگر باشد. تربیت همدل، مؤثرترین واکسن در برابر خشونت است.»
قلدری در مدرسه، چالشی چندوجهی است که تنها با همکاری خانواده، مدرسه و جامعه قابل حل است. شناسایی بهموقع، آموزش مهارتهای اجتماعی و ایجاد فضای امن آموزشی، گامهای اصلی در پیشگیری از این پدیدهاند.
پیام دکتر انیس شریفزاده به روشنی یادآور میشود که سکوت در برابر قلدری، خود نوعی همدستی با آزار است. هر مدرسهای که بخواهد محیطی سالم داشته باشد، باید قلدری را نه بهعنوان یک رفتار فردی، بلکه بهعنوان یک مسئله فرهنگی در نظر بگیرد.
