پژوهشهای جدید درباره سنجش سایکوپاتی در دادگاه زنگ خطر را به صدا درآوردهاند. سالهاست که واژه «سایکوپات» در فرهنگ عامه بهعنوان برچسبی برای بیرحمترین و خطرناکترین مجرمان به کار میرود؛ افرادی بیوجدان که هیچ احساس پشیمانی ندارند و آمادهاند به دیگران آسیب بزنند. این تصویر اغراقآمیز چنان در ذهن جمعی جامعه جا افتاده که رهایی از آن دشوار است. با این حال، بسیاری از افرادی که در رسانهها یا حتی در دادگاهها «سایکوپات» نامیده میشوند، هرگز تشخیص رسمی دریافت نکردهاند و حتی ممکن است معیارهای بالینی را نیز نداشته باشند.
مشکل اصلی اینجاست که این واژه تقریباً به برچسبی برای «بدترینِ بدها» تبدیل شده است. چنین بار معنایی منفیای میتواند بر ذهنیت هیئت منصفه اثر بگذارد؛ هیئتی که باید درباره سرنوشت انسانها تصمیم بگیرد. وقتی سنجش سایکوپاتی در دادگاه مطرح میشود، این پیشفرضهای فرهنگی نیز بهطور ناخودآگاه وارد فرآیند تصمیمگیری میشوند.
بررسی علمی استفاده از PCL-R در دادگاههای کانادا
یک تیم پژوهشی از دانشگاه تورنتو میسیساگا استفاده از ابزار استاندارد «چکلیست بازنگریشده سایکوپاتی» یا PCL-R را در دادگاههای کانادا بررسی کرد. نویسنده اول این پژوهش، راسموس روزنبرگ لارسن، در حوزه معرفتشناسی پزشکی قانونی فعالیت میکند؛ شاخهای که به تحلیل کیفیت دانش و استدلال در علوم جنایی میپردازد.
این پژوهش ۳۳۱۵ پرونده حقوقی بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۳ را تحلیل کرد؛ پروندههایی که در آنها نمرات سایکوپاتی ارائه شده بود. اغلب این نمرات از طریق PCL-R به دست آمده بودند؛ ابزاری ۲۰ مادهای که توسط رابرت هِر، روانشناس کانادایی زندان، طراحی شد. هِر در کتاب «بدون وجدان» سایکوپاتی را اختلال شخصیتیای توصیف میکند که با مجموعهای از رفتارها و ویژگیهای شخصیتی همراه است؛ ویژگیهایی که جامعه آنها را منفی میداند. بیاعتنایی به حقوق دیگران، رفتارهای شکارگرانه، فقدان همدلی، نبود احساس مسئولیت و تمایل به فریب و دستکاری دیگران از جمله این خصوصیاتاند.
نمرهگذاری PCL-R و پیشبینی تکرار جرم
چکلیست PCL-R نمرهای بین صفر تا ۴۰ تولید میکند. نمرات بالاتر از ۳۰، و در برخی تفسیرها ۲۵، نشاندهنده بروز بالینی قابلتوجه سایکوپاتی هستند. برای سالها، این باور وجود داشت که سایکوپاتی درمانناپذیر است. همین نگاه باعث شد افراد با نمرات بالا بهعنوان کسانی در نظر گرفته شوند که احتمال بیشتری برای تکرار جرم دارند. در نتیجه، PCL-R بهعنوان یکی از ابزارهای مهم پیشبینی عود جرم در ارزیابیهای خطر مورد استفاده قرار گرفت.
اما سنجش سایکوپاتی در دادگاه تنها به یک عدد خلاصه نمیشود. فرایند نمرهدهی میتواند تحت تأثیر عوامل متعددی قرار گیرد؛ از جمله اینکه کارشناس از سوی دادستان استخدام شده باشد یا از سوی وکیل مدافع. حتی خود رابرت هِر نیز نسبت به استفاده از این ابزار در بستر دادگاه هشدار داده بود. با این حال، از سال ۲۰۰۰ به بعد استفاده از آن در زمینههای پزشکی قانونی افزایش چشمگیری یافت، هرچند پس از ۲۰۱۳ روندی کاهشی را تجربه کرد.
هشدار کارشناسان درباره دقت پیشبینیها
در سال ۲۰۲۰ گروهی از کارشناسان نسبت به استفاده از نمرات PCL-R برای پیشبینیهای دقیق در زمینههای پرمخاطره هشدار دادند؛ بهویژه در مورد پیشبینی خشونت شدید در محیطهای اصلاحی. تیم لارسن نیز این نگرانی را تأیید کرد و نشان داد که در بسیاری از موارد، کارشناسان در دادگاهها اطلاعات بهروز درباره عصبروانشناسی، درمانهای نوین یا میزان اعتبار پیشبینی رفتار آینده ارائه نمیکنند.
تحلیل کیفی ۱۸۳ نمونه شهادت کارشناسی درباره خطر عود جرم نشان داد که برخی کارشناسان ادعاهای نادرستی درباره درمانناپذیری مطرح کردهاند و حتی فرایند پیچیده و دقیق ارزیابی را سادهسازی کردهاند. این موضوع میتواند بر تصمیمهای قضایی درباره صدور حکم یا آزادی مشروط تأثیر مستقیم بگذارد.
تأثیر فرهنگ عامه بر هیئت منصفه
یکی از یافتههای مهم این پژوهش به نقش فرهنگ عامه در شکلگیری ذهنیت هیئت منصفه بازمیگردد. در یک دادگاه شبیهسازیشده مشخص شد که افراد عادی تمایل دارند سایکوپاتی را با سطح خطری بسیار بالاتر از آنچه دادههای علمی نشان میدهند مرتبط بدانند. بنابراین، وقتی در دادگاه از سنجش سایکوپاتی در دادگاه سخن گفته میشود، اعضای هیئت منصفه ممکن است بیشازحد واکنش نشان دهند. این مسئله لزوماً به معنای کنار گذاشتن ارزیابی حرفهای نیست، بلکه نشان میدهد کارشناسان باید فراتر از اعلام یک نمره عمل کنند. توضیح دقیق تفاوت میان مفهوم علمی سایکوپاتی و تصویرسازیهای رسانهای میتواند از سوءبرداشتها جلوگیری کند.
عدالت، ابزارهای تشخیصی و سوگیری پنهان
لارسن و همکارانش خواستار احتیاط بیشتر در ارائه PCL-R در دادگاهها شدهاند. آنها معتقدند استفاده نادرست یا ناقص از این ابزار میتواند به ضرر متهمان تمام شود. با این حال، حتی دقیقترین ارائههای کارشناسی نیز ممکن است در برابر سوگیریهای ناهشیار اعضای هیئت منصفه آسیبپذیر باشند؛ سوگیریهایی که از دل فرهنگ گستردهتر جامعه شکل گرفتهاند.
در نهایت، سنجش سایکوپاتی در دادگاه نه صرفاً یک مسئله فنی، بلکه مسئلهای اخلاقی و اجتماعی است. عددی که از یک چکلیست به دست میآید، میتواند مسیر زندگی فردی را تغییر دهد. بنابراین، استفاده از چنین ابزاری نیازمند شفافیت، دانش بهروز و آگاهی از تأثیرات فرهنگی است؛ وگرنه عدالت ممکن است زیر سایه یک برچسب فروبپاشد.
