مطالعات علمی نشان میدهند که دستبرتری (Handedness) تنها به دو شکل چپدستی و راستدستی محدود نمیشود، بلکه سه نوع متفاوت از دستبرتری در انسان وجود دارد: چپدستی، راستدستی و دستبرتری ترکیبی (Mixed-Handedness). با وجود اینکه دستبرتری ترکیبی یک پدیده نسبتاً شایع است، بسیاری از افرادی که دارای این نوع دستبرتری هستند، از آن آگاهی ندارند. بر اساس برآوردهای علمی، حدود ۷۷۴ میلیون نفر در سراسر جهان دارای دستبرتری ترکیبی هستند. این نوع دستبرتری معمولاً از طریق پرسشنامههای چندسؤالی مربوط به ترجیح استفاده از دست قابل شناسایی است.
آیا دستبرتری دو نوع دارد یا سه نوع؟
بیشتر پژوهشهای روانشناسی که به بررسی دستبرتری پرداختهاند، تنها دو دسته را در نظر گرفتهاند: چپدستی و راستدستی. یک فراتحلیل بزرگ که نتایج تعداد زیادی از این مطالعات را با هم ترکیب کرده است نشان میدهد که حدود ۱۰٫۶ درصد از افراد بررسیشده چپدست و ۸۹٫۴ درصد راستدست بودهاند. این نتایج در مطالعهای توسط Papadatou-Pastou و همکاران در سال ۲۰۲۰ گزارش شده است.
با این حال، همهٔ پژوهشها به این تقسیمبندی دوگانه محدود نشدهاند. تعداد کمتری از مطالعات، یک دستهٔ سوم با عنوان دستبرتری ترکیبی را نیز در نظر گرفتهاند. در همین راستا، یک پژوهش جدید که با استفاده از روشهای آماری پیشرفته انجام شده است، نشان میدهد که دستبرتری بهاحتمال زیاد دارای سه شکل متمایز است، نه فقط دو شکل. این یافتهها در مطالعهای توسط Mundorf و همکاران در سال ۲۰۲۴ تأیید شدهاند.
دستبرتری چگونه در مطالعات روانشناسی سنجیده میشود؟
در اغلب مطالعات روانشناسی، برای تعیین نوع دستبرتری افراد از پرسشنامههایی استفاده میشود که شامل چندین سؤال دربارهٔ ترجیح استفاده از دست در فعالیتهای گوناگون است. این فعالیتها میتواند شامل نوشتن، نقاشی کردن، بریدن، باز کردن درِ ظرفها و سایر کارهای روزمره باشد. برای هر فعالیت، از فرد خواسته میشود مشخص کند که آیا همیشه از یک دست استفاده میکند، بیشتر از یک دست استفاده میکند یا هر دو دست را بهطور یکسان به کار میبرد.
بهطور معمول، فرد راستدست برای همه یا تقریباً همهٔ فعالیتها همیشه یا اغلب از دست راست استفاده میکند. فرد چپدست نیز به همین شکل برای همهٔ فعالیتها عمدتاً از دست چپ بهره میبرد. در مقابل، افراد دارای دستبرتری ترکیبی ترجیح ثابتی برای یک دست ندارند و بسته به نوع فعالیت، از دستهای متفاوت استفاده میکنند.
دستبرتری ترکیبی چیست؟
دستبرتری ترکیبی به حالتی گفته میشود که فرد برای انجام برخی فعالیتها از دست چپ و برای برخی دیگر از دست راست استفاده میکند. برای مثال، ممکن است فردی برای نوشتن و نقاشی کردن از دست چپ استفاده کند، اما هنگام پرتاب توپ بیسبال یا باز کردن درِ شیشهٔ مربا، دست راست را ترجیح دهد. این الگوی متفاوت استفاده از دستها باعث میشود که چنین افرادی نه کاملاً چپدست باشند و نه کاملاً راستدست.
چه تعداد از مردم دستبرتری ترکیبی دارند؟
زمانی که فقط مطالعاتی بررسی میشوند که سه نوع دستبرتری را در نظر گرفتهاند، مشخص میشود که درصد قابلتوجهی از افراد دارای دستبرتری ترکیبی هستند. همان فراتحلیل بزرگ Papadatou-Pastou و همکاران، یک تحلیل جداگانه نیز انجام داده است که تنها شامل مطالعات دارای سه دستهٔ دستبرتری بوده است. نتایج این تحلیل نشان میدهد که حدود ۹٫۳۳ درصد از افراد دارای دستبرتری ترکیبی هستند.
با در نظر گرفتن جمعیت تقریبی ۸٫۳ میلیارد نفری جهان، این درصد معادل حدود ۷۷۴ میلیون نفر در سراسر دنیا است. این آمار نشان میدهد که دستبرتری ترکیبی نه یک پدیده نادر، بلکه شکلی رایج از دستبرتری در انسان است.
چگونه میتوان فهمید که فردی دستبرتری ترکیبی دارد؟
از آنجا که بسیاری از والدین از وجود یک نوع سوم دستبرتری آگاه نیستند، اغلب کودکان دارای دستبرتری ترکیبی در دوران رشد بهعنوان چپدست یا راستدست معرفی میشوند. به همین دلیل، افراد زیادی وجود دارند که در واقع دارای دستبرتری ترکیبی هستند، اما خودشان از این موضوع اطلاع ندارند.
برای تشخیص نوع دستبرتری، معمولاً لازم است فرد یک پرسشنامهٔ ترجیح استفاده از دست را تکمیل کند. در این پرسشنامهها مشخص میشود که فرد برای فعالیتهای مختلف از کدام دست استفاده میکند. اگر فرد برای تمام فعالیتها فقط یک دست را ترجیح دهد، بهاحتمال زیاد چپدست یا راستدست است. اما اگر برای برخی فعالیتها از دست چپ و برای برخی دیگر از دست راست استفاده کند، احتمال زیادی وجود دارد که دارای دستبرتری ترکیبی باشد.
