سیده مبینا محسنی تکیه
پروندههای «فیسبوک فایلز» نشان میدهد پلتفرمها دقیقاً میدانستند که الگوریتمهایشان به کودکان آسیب میزند، اما همچنان آنها را برای بیشترین درگیری طراحی کردند. سیگنالهای ناراحتی کودکان تبدیل به دادههای آموزشی میشود، در حالی که هیچ رضایت واقعی وجود ندارد و اصل محدودیت هدف نقض میشود. راهبردهای پیچیده کودکان برای مقابله با محتوای خشونتآمیز نشان میدهد آنها کنترل الگوریتمی را بهعنوان یک واقعیت اجتنابناپذیر پذیرفتهاند.
کودکانی که از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، راهبردهای پیچیدهای برای مدیریت محتوای خشونتآمیز ساختهاند. آنها سریع از کنار محتوای ناراحتکننده عبور میکنند، در گروههای چت هشدار میفرستند، برای تصاویر آزاردهنده کد میسازند و حتی تکنیکهایی برای «فقط نگاه نکردن» به یکدیگر آموزش میدهند. این رفتارها از نگاه بیرونی ممکن است شبیه سواد دیجیتال یا نشانه تابآوری به نظر برسد، اما واقعیت بسیار عمیقتر و نگرانکنندهتر است.
سایه سنگین «درماندگی آموختهشده» بر رفتار دیجیتال کودکان
پژوهشهای روانشناختی نشان میدهند که این رفتارها چهرهای پنهان دارند. براساس نظریه «درماندگی آموختهشده» مارتین سلیگمن، زمانی که افراد در معرض آسیبهایی قرار میگیرند که توان کنترل یا فرار از آن را ندارند، یاد میگیرند که هیچ اقدامی فایدهای ندارد. حتی زمانی که امکان تغییر یا فرار فراهم میشود، بدن و ذهن آنها واکنشی نشان نمیدهد، زیرا ساختار ذهنی آنها بر پایه عدم کنترل شکل گرفته است.
رفتار کودکان در مواجهه با محتوای الگوریتمی دقیقاً انعکاس همین الگوست. آنها منفعل نیستند؛ بلکه فعالانه در حال حل مسئلهاند. اما مسئلهای که حل میکنند «چگونه تغییر دادن سیستم» نیست، بلکه «چگونه زندگی کردن در سیستمی است که تغییر نمیکند». اسکرول سریع، هشدار گروهی، وانمود کردن به سرگرمی برای جلوگیری از طرد شدن—all اینها تاکتیکهایی داخل زندانی دیجیتال هستند، نه راه خروج از آن.
چرا کودکان محتواهای آزاردهنده را گزارش نمیکنند؟
طبق تحقیقات آفکام، کودکان دلایل مشخصی برای گزارش نکردن محتوای آسیبزا دارند. آنها میترسند مکث روی محتوا برای گزارش، باعث شود الگوریتم همان محتوای آزاردهنده را بیشتر به آنها نشان دهد. از تجربه یاد گرفتهاند که بررسی انسانی در پلتفرمها کمیاب است و پاسخ مؤثر تقریباً وجود ندارد. فرآیندهای هر پلتفرم متفاوت و اغلب مبهم است، و بدتر از آن، بسیاری از کودکان میترسند گزارشها ناشناس نباشند و بهخاطر اعتراض به سیستم هدف قرار بگیرند. این ترسها و رفتارها فقط واکنش نیستند؛ «دانش آموختهشده»ای هستند درباره اینکه سیستم بیتفاوت است. این یادگیری آسیبزا پیامدهای بلندمدتی برای رشد روانی و هیجانی دارد.
آفکام اشاره میکند که «کودکان بزرگتر نسبت به محتوای خشونتآمیز بیحستر شدهاند». اگر کسی پژوهش رسانه را نشناسد، ممکن است فکر کند این نشانه بلوغ است. اما تحقیقات روانشناسانی مانند برد بوشمن و کریگ اندرسون نشان میدهد این «بیحسی» کاملاً آسیبزا است. تنها ۲۰ دقیقه بازی خشونتآمیز کافی است تا ضربان قلب و واکنش پوستی افراد در مواجهه با خشونت واقعی کاهش یابد. این بیحسی حتی به زندگی واقعی تعمیم پیدا میکند—کمککردن به دیگران دیرتر و با فاصله رخ میدهد. تنظیم هیجان سالم به کودک اجازه میدهد بین موقعیتها تمایز قائل شود. اما بیحسی، واکنشی غیرارادی و تعمیمیافته است که ناشی از قرارگیری در معرض آسیب غیرقابلکنترل است. بنابراین کودکان بزرگتر بهتر کنار نمیآیند؛ آنها نشانۀ آسیباند، نه رشد.
راهبردهای پیچیده، نشانه قدرت نیست—نشانه آسیب است
زمانی که کودکان راهبردهایی پیچیده برای مقابله با محتوا میسازند، این نباید بهعنوان «سازگاری موفق» تلقی شود. این نشانه درماندگی آموختهشده است. کودکان انرژی روانی عظیمی صرف مدیریت سیستمی میکنند که به آنها آموخته هیچ کنترلی بر آن ندارند. این همان حالتی است که نظریه خودمختاری (Self-Determination Theory) آن را آسیب محیطهای کنترلگر میداند: عدم توسعه تنظیم هیجان، عدم درونیسازی ارزشها، و وابستگی به کنترلهای بیرونی.
غیرارادی بودن به این معنا نیست که محتوا همهجا است؛ بلکه یعنی کودکان یاد گرفتهاند هیچچیز نمیتواند بر الگوریتم تأثیر بگذارد—نه انتخابشان، نه گزارششان، نه ناراحتیشان.
پلتفرمها میدانستند. شواهد داشتند. انتخابشان «درگیری» بود، نه امنیت. این انتخاب آنقدر سیستماتیک بوده که به ساختار روانی کودکان تبدیل شده است. و ما نباید این سازگاریهای پیچیده را اشتباه بگیریم؛ اینها نه نشانه تابآوری، بلکه نشانه آسیباند.
