سیده مهسا سادات
در دنیای امروز، فیلم و سریالها تنها وسیلهای برای سرگرمی نیستند؛ بلکه بستری ارزشمند برای بازتاب دغدغههای انسانی، بازشناسی هیجانات و حتی یادگیری غیرمستقیم مفاهیم روانشناسی محسوب میشوند. بسیاری از افراد، در خلال تماشای یک داستان سینمایی یا سریالی، فرصت مییابند تا با زوایای پنهان ذهن و رفتار انسانی آشنا شوند و این تجربه میتواند هم تسکیندهنده و هم آموزنده باشد. از سوی دیگر، کارگردانان و بازیگران برجسته همواره تلاش کردهاند تا به کمک هنر هفتم، پیچیدگیهای روان انسان را به تصویر بکشند. پرداختن به مفاهیم روانشناختی در سینما نه تنها جذابیت داستانی میآفریند، بلکه فرصتی برای تعمیق نقشها، برانگیختن احساسات و ایجاد ارتباطی عمیقتر با مخاطب فراهم میسازد. بسیاری از آثار ماندگار تاریخ سینما، دقیقاً بهدلیل همین نگاه روانشناختیشان جایگاه ویژهای یافتهاند.
بر همین اساس، انتشار فهرستی از بهترین فیلمها و سریالهای روانشناسی در وبسایت «روانشناسان» اقدامی ارزشمند است؛ چراکه هم علاقهمندان سینما و هم دوستداران روانشناسی میتوانند از این مسیر، آثار برتر این حوزه را بشناسند و تجربه تماشای خود را غنیتر کنند. این معرفیها میتواند دریچهای باشد برای پیوند میان هنر و علم روانشناسی و الهامبخش مخاطبان در مسیر شناخت بهتر ذهن و رفتار انسان.
مشخصات فیلم
عنوان اصلی (انگلیسی): It Follows
عنوان فارسی: او تعقیب میکند
سال اکران: ۲۰۱۴
کارگردان: دیوید رابرت میچل (David Robert Mitchell)
تهیهکنندگان: ربکا گرین، لورا د. اسمیت، دیوید رابرت میچل، دیوید کاپلان و اریک رومسمو
نویسنده: دیوید رابرت میچل (هم فیلمنامهنویس و هم کارگردان)
بازیگران: مایکا مونرو در نقش جِی (Jay)، کیر گیلکریست (Keir Gilchrist) ، دنیل زواتّو (Daniel Zovatto)، جیک ویری (Jake Weary)، اولیویا لوچاردی (Olivia Luccardi) و لیلی سپ (Lili Sepe)
جنبههای روانشناسی فیلم :
اضطراب وجودی و مرگانگاری: فیلم با تأکید بر احساس تعقیب دائم «مرگ» یا «نیروی ناشناخته» نمادی از ترس فراگیر از فنا و مرگ است. این حس پایانناپذیرِ تهدید، نوعی اضطراب وجودی عمیق را منعکس میکند.
هراس جنسی و پیامدهای رابطهی جنسی: «آن» (It) در فیلم از طریق تماس جنسی منتقل میشود، که تفسیر رایجی است مبنی بر استعارهای از بیماریهای مقاربتی و بار روانی ناشی از آنها — احساس گناه، شرم جنسی و ترس روانی.
خجالت جنسی و آسیب روانی تراوما: برخی تحلیلها نشان میدهند که فیلم وضعیت شرم و احساس آسیب پس از تجربه جنسی را به نمایش میگذارد؛ «شکست نوین» در قدرت اراده و کنترلگرایی درونی، تحت تأثیر یک «نفرین» روانی که زندگی شخصیتها را تسخیر کرده است.
فرهنگ تجاوز (rape culture): تعدادی از منتقدان و پژوهشگران معتقدند که فیلم به شکلی زیرمتندار به فرهنگ تجاوز جنسی پرداخته است و رابطه جنسی – که نقطه آغاز «نفرین» است – نمادی از خشونت جنسی است.
تنهایی و انزوا نوجوانانه: فضای فیلم پر از تنش، وحشت آرام و انزوایی است که با وجود جمع جوانان، احساس جدایی عاطفی و ارتباط ناپایدار را نشان میدهد.
خلاصه فیلم:
جِی، یک دختر جوان در آستانهی بزرگسالی، پس از یک برخورد جنسی ساده، گرفتار نفرینی میشود که به شکل یک نیروی ماورایی و ناشناخته او را تعقیب میکند. این موجود میتواند شکلهای مختلفی به خود بگیرد — گاهی شبیه آدمهای عادی — و به آرامی اما پیوسته به سوی او حرکت میکند. برای نجات، جِی باید این نفرین را به فرد دیگری منتقل کند، اما این راهحل، پیامدهای اخلاقی و روانی شدید دارد. در طول فیلم، او همراه با دوستانش با ترس دائمی، احساس انزوا و مرگانگاری مبارزه میکند تا راهی برای خلاصی بیابد.
نقاط قوت:
اتمسفر ترسآور و ابتکاری: به جای استفاده از «جامپاسکر»های معمول، فیلم با فضاسازی ملایم، نورپردازی و طراحی صحنه تأثیرگذار، حس وحشت عمیقتری ایجاد میکند.
نمادگرایی روانشناختی قوی: استعارههای جنسی، مرگ، شرم و نفوذ فرهنگی در فیلم به شکلی هوشمندانه با روایت ترسآور ترکیب شدهاند.
بازی مایکا مونرو: اجرای شخصیت جِی از نظر روانی پیچیده و باورپذیر است، به ویژه در لحظات ترس، شک و ناامنی.
کارگردانی مینیمالیستی و سبک بصری: فیلم با بودجه نسبتاً کم، از سبک ساده ولی تأثیرگذار استفاده میکند که امکان توجه مخاطب
به جنبههای روانشناختی را بیشتر میکند
نقاط ضعف:
ابهام در پایان: برخی بینندگان ممکن است پایان فیلم را گنگ بیابند، زیرا «آن» به شکل مشخص نابود نمیشود یا توضیح کاملتری داده نمیشود.
ریتم کند: از آنجا که فیلم بر فضاسازی و تعلیق تأکید دارد، ممکن است برای کسانی که انتظار ترس شدید و تغییرات ناگهانی دارند، ریتم به نظر کند برسد.
مخاطب محدود: برای مخاطبانی که ژانر وحشت و ترس نمادین را دوست ندارند یا انتظار ترس سطحیتر دارند، فیلم ممکن است کمتر جذاب باشد.
نظرات تخصصی
پیتر دِبروژ — منتقد ارشد در Variety: در نقد خود در Variety، دِبروژ فیلم It Follows را «سبکدار، پرتنش و تأثیرگذار» توصیف میکند که شروع قدرتمندی دارد، اما در پایان کمی از مسیر اصلی منحرف میشود. او معتقد است که این فیلم با وجود نقاط ضعف در قسمت پایانی، بهخوبی میتواند مخاطب کارگردان دیوید رابرت میچل را گسترش دهد بدون اینکه طرفداران اولیهاش را ناامید کند.
دیوید رونی — منتقد ارشد در The Hollywood Reporter: رونی در نقد خود از Hollywood Reporter این فیلم را «ترسناک، مداوم و منسجم» توصیف میکند که به شکلی استادانه با کلیشههای ژانر وحشت بازی میکند، اما هرگز طوری رفتار نمیکند که مخاطب بفهمد فیلم «از بیرون» به ژانر نگاه میکند؛ به این معنی که فیلم جدی و صادقانه با ترس سروکار دارد و این صداقت به ترس آن وزن میدهد. او همچنین تاکید میکند که سبک “لو-فای” (کمهزینه و مینیمالیستی) فیلم، به جای ضعف، یکی از قوتهای آن است و کمک میکند مخاطب تمرکز بیشتری روی حس تعقیب شدن و تهدید دائمی داشته باشد.
تیم رابی — منتقد در The Daily Telegraph: رابی در نقد خود از Telegraph (منتشر شده در زمان جشنواره کن) فیلم را «مهربانانه، خارقالعاده هوشمندانه و تا حدودی پوستی از وحشت» توصیف میکند. او به عنوان تیتر، از عنوان فیلم به عنوان «بسیار گیرا» یاد میکند و معتقد است که It Follows با کاوش عمیق در مفهوم “جنسیت” (sex) و پیامدهای آن، برای طرفداران وحشت معاصر، یک “رویای علاقهمندان به وحشت مستقل” است. نگاهی که رابی دارد بیشتر نمادین است: او میبیند که نفرین در فیلم نه فقط یک تهدید فیزیکی، بلکه نمادی از نگرانیهای عمیقتر دربارهی رابطه جنسی، انتقال “چیزی خطرناک” و بلوغ است.
