سیده مبینا محسنی تکیه
تهران – روان ۲۴ – در جهانی که بحرانهای روانی هر روز چهرهای تازه میگیرند، یک کشف ساده اما شگفتانگیز از دانشگاه استنفورد نگاه ما را به سلامت روان تغییر داده است: «طرز فکر رشدگرا». پژوهشگران میگویند آنچه ما درباره تواناییها، شکستها و آینده خود باور داریم، تعیین میکند در سختترین شرایط چگونه بایستیم. یافتههای جدید نشان میدهد که تغییر طرز فکر از «ثابت» به «رشدگرا» نهتنها اضطراب و افسردگی را کاهش میدهد، بلکه حتی میتواند واکنشهای زیستی بدن را بهبود بخشد.
ریشههای نظری طرز فکر: از کارول دوئک تا آزمایشگاه ذهن و بدن استنفورد
مفهوم طرز فکر نخستینبار توسط کارول دوئک، روانشناس برجسته دانشگاه استنفورد، معرفی شد. او در کتاب معروف خود «طرز فکر: روانشناسی جدید موفقیت» (۲۰۰۶) توضیح داد که افراد با ذهنیت ثابت، استعداد و هوش را امری ذاتی و غیرقابل تغییر میدانند. در مقابل، ذهنهای رشدگرا باور دارند که میتوان از طریق تلاش، تجربه و یادگیری مداوم، پیشرفت کرد.
در سالهای اخیر، پژوهشهای تازه در آزمایشگاه ذهن و بدن استنفورد به رهبری دکتر علیا کروم نشان داده است که این نگرش تنها بر عملکرد تحصیلی اثر ندارد، بلکه در تنظیم احساسات، کاهش استرس و ارتقای سلامت روان نیز نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. کروم میگوید: «ما نمیتوانیم جلوی بحرانها را بگیریم، اما میتوانیم یاد بگیریم چگونه آنها را بازتعریف کنیم.»
از کووید-۱۹ تا کشف قدرت ذهن: پژوهشی که نگاهها را تغییر داد
یکی از برجستهترین تحقیقات اخیر، مطالعهای تصادفی و کنترلشده است که در سال ۲۰۲۵ در مجله Brain, Behavior & Immunity منتشر شد. در این پژوهش، ۲۲۶ فرد بزرگسال به دو گروه تقسیم شدند. گروه نخست ویدئوهایی درباره واقعیتهای همهگیری کووید-۱۹ دیدند و گروه دوم آموزشهایی درباره طرز فکر رشدگرا دریافت کردند. آنها پس از مشاهده ویدئوها، درباره نگرش خود نسبت به بحران و زمینههای رشد شخصی نوشتند.
سه ماه بعد، نتایج حیرتانگیز بود: شرکتکنندگان گروه دوم سطح پایینتری از افسردگی گزارش کردند و حتی شاخصهای التهابی خون آنها (CRP) کاهش یافت. این یافته نشان داد که تغییر در باورهای ذهنی میتواند مستقیماً بر بدن اثر بگذارد. دکتر جسی باررا، همکار اصلی تحقیق، تأکید میکند: «افرادی که بحران را فرصتی برای رشد میدیدند، نه تنها شادتر بودند، بلکه سالمتر نیز شدند.»
همهگیری کووید-۱۹؛ آزمایشگاهی برای سنجش تابآوری روان
همهگیری کووید-۱۹ یکی از بزرگترین آزمونهای روانی قرن بود. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۴۰ درصد مردم در دوران قرنطینه دچار اضطراب یا افسردگی شدند. اما دادههای استنفورد نشان داد کسانی که همهگیری را «قابل مدیریت» یا حتی «فرصتی برای رشد» میدیدند، در ماههای بعد احساس معنا، ارتباط اجتماعی و تابآوری بیشتری تجربه کردند.
مطالعهای مشابه در ایران نیز نشان میدهد که در میان جوانان، کسانی که نگرش رشدگرا داشتند، در دوران فشارهای اقتصادی و اجتماعی پس از کرونا کمتر دچار درماندگی روانی شدند. دکتر فاطمه رضایی، روانشناس بالینی و مشاور روان ۲۴، میگوید: «در فرهنگی که اغلب به سرنوشت و قضا و قدر تکیه دارد، آموزش طرز فکر رشدگرا میتواند انقلابی در نگاه افراد به زندگی ایجاد کند.»
از نظریه تا تجربه؛ وقتی تغییر نگرش، افسردگی را شکست میدهد
یکی از شرکتکنندگان در مطالعه استنفورد، زنی ۴۵ ساله به نام سارا، پیش از مداخله باور داشت که کووید زندگیاش را نابود کرده است. اما پس از تمرین بازتعریف ذهنی، متوجه شد این بحران باعث شد روابط خانوادگیاش تقویت شود و دوباره با خواهرش ارتباط بگیرد. این تغییر نگرش به کاهش ۳۰ درصدی علائم افسردگی او منجر شد.
در سطح جهانی نیز نمونههای مشابهی وجود دارد. مایکل جردن، اسطوره بسکتبال، بارها شکستهای خود را «سوخت رشد» توصیف کرده است. در ایران نیز داستان یک دانشجوی پزشکی که در اوج قرنطینه از تحصیل دست کشید اما پس از آشنایی با مفهوم mindset بازگشت و حالا فارغالتحصیل شده، نمونهای الهامبخش از قدرت این تغییر فکری است.
طرز فکر رشدگرا چگونه سلامت روان را تقویت میکند؟
تغییر نگرش ذهنی از ثابت به رشدگرا، فرد را از چرخهی خودانتقادی و درماندگی خارج میکند. وقتی شکست بهجای تهدید، فرصتی برای یادگیری تلقی شود، سطح اضطراب کاهش مییابد و احساس کنترل افزایش پیدا میکند. در مطالعهای در مجله Frontiers in Psychology (۲۰۲۲)، مشخص شد که mindset رشدگرا میانجی رابطه میان استرس و تابآوری است؛ یعنی ذهنیت رشدگرا افراد را در برابر رویدادهای استرسزا مقاومتر میکند.
راههای عملی برای پرورش طرز فکر رشدگرا
تغییر نگرش نیازمند تمرین مستمر است. پژوهشگران استنفورد سه گام ساده را پیشنهاد میکنند:
تأمل روزانه درباره چالشها و فرصتهای رشد در آنها، مشاهده ویدئوهای آموزشی مانند سخنرانی TED کارول دوئک، و گفتوگو با دوستان یا مشاوران درباره طرز فکرها.
در خانوادهها نیز والدین میتوانند با تمرکز بر تشویق «تلاش» به جای «هوش» ذهنیت رشدگرا را در فرزندانشان پرورش دهند. به گفته دکتر رضایی، «در فرهنگ ایرانی، اشعار حافظ و مولانا بهترین منبع الهام برای یادگیری از سختیها هستند؛ چراکه رشد در دل رنج معنا پیدا میکند.»
محدودیتها و چالشهای پیشرو
با وجود نتایج امیدوارکننده، نباید فراموش کرد که طرز فکر رشدگرا همه مشکلات را حل نمیکند. پژوهشها در نشریه Nature Mental Health (۲۰۲۳) نشان دادهاند که مداخلات ذهنی باید با حمایتهای اجتماعی و اقتصادی همراه شوند تا اثر ماندگار داشته باشند. تغییر نگرش زمان میبرد و در جوامعی که بر «قضا و قدر» تأکید دارند، ممکن است مقاومت فرهنگی ایجاد کند.
تحقیقات استنفورد یادآور میشود که سلامت روان، در نبود بحران معنا ندارد، بلکه در چگونگی مواجهه با آن ساخته میشود. طرز فکر رشدگرا، پلی است میان شکست و شکوفایی، میان درد و درک. همانطور که دکتر علیا کروم میگوید: «رشد در دل رنج ممکن است، اگر یاد بگیریم متفاوت ببینیم.»
در روان ۲۴ باور داریم که آگاهی، نخستین گام به سوی تغییر است. اگر امروز با اضطراب، ناامیدی یا بحران روبهرو هستید، از همین لحظه شروع کنید؛ دیدگاهتان را بازنویسی کنید، زیرا ذهن شما قدرتمندتر از آن است که تصور میکنید و آیندهتان، در دستان نگرش شماست.
