سیده مبینا محسنی تکیه
گابور ماتِ، پزشک و نویسنده کانادایی، سالهاست که به بررسی ریشههای عمیق مشکلاتی مانند اختلال کمتوجهی/بیشفعالی (ADHD)، اعتیاد و بیماریهای خودایمنی میپردازد. او معتقد است که بسیاری از این اختلالات صرفاً نتیجه ژنتیک یا انتخابهای فردی نیستند، بلکه بازتاب زخمهای روانی و عاطفی دوران کودکیاند که در محیطهای پرتنش و بدون حمایت شکل گرفتهاند.
زخمهای اولیه؛ آغاز مسیر پنهان مشکلات روانی و جسمی
ماتِ تأکید میکند که کودکی که در معرض ترس، اضطراب و فقدان ارتباط عاطفی رشد کرده، مغزش به شکل یک سیستم بقا واکنش نشان میدهد. این واکنشها که ممکن است به صورت بیقراری، عدم تمرکز یا پرخاشگری در بزرگسالی ظاهر شوند، از دیدگاه او استراتژیهای انطباقی هستند نه اختلالهای صرف. به همین دلیل، ADHD را باید نه به عنوان یک ناتوانی ژنتیکی، بلکه به عنوان تأخیری رشدی دانست که ریشه در شرایط محیطی و اجتماعی دارد.
تاثیر محیط و نقش زخمهای روانی در شکلگیری ADHD
در نظریه گابور ماتِ، ADHD نتیجه واکنش مغز کودک به محیطی است که او را در وضعیت اضطراری و تهدید دائم نگه میدارد. این شرایط میتواند شامل استرسهای خانوادگی چندنسلی، فقدان حمایت عاطفی یا فشارهای اجتماعی باشد که موجب میشود مغز برای بقا به حالت «واکنش سریع» منتقل شود. این دیدگاه باعث شده تا به جای برچسبزنی به کودکان، به دنبال فهم عمیقتر ریشه مشکلات باشیم.
ارتباط اعتیاد و بیماریهای خودایمنی با زخمهای روانی
گابور ماتِ علاوه بر ADHD، ارتباط عمیق میان ترومای دوران کودکی و بروز اعتیاد و بیماریهای خودایمنی را مطرح میکند. کودکان در مواجهه با شرایط دشوار ممکن است برای مقابله به رفتارهای جایگزین مثل اعتیاد به مواد، روابط ناسالم یا کار بیشازحد روی آورند. این رفتارها اغلب نشانههایی از درد و زخمهای عاطفی پنهان هستند که در بدن و ذهن به شکل بیماریهای مزمن خود را نشان میدهند.
فشارهای عاطفی چگونه سلامت جسم را تهدید میکند؟
ماتِ توضیح میدهد که مغز و بدن انسان به صورت یک سیستم یکپارچه عمل میکنند و فشارهای روانی دوران کودکی میتواند سیستم عصبی، ایمنی و هورمونی را تحت تأثیر قرار دهد. استرس مداوم و ترشح هورمونهایی مانند کورتیزول، عملکرد سیستم ایمنی را مختل کرده و ممکن است در بلندمدت باعث بیماریهای خودایمنی یا حتی سرطان شود. از این منظر، بسیاری از بیماریها نتیجه واکنشهای محافظتی ناتمام بدن در برابر دردهای روانی هستند.
مسیر بهبود؛ از درک زخم تا بازسازی سلامت
دیدگاه گابور ماتِ فراتر از تحلیل علت مشکلات میرود و بر اهمیت درک گذشته و پذیرش حقیقت تأکید دارد. او معتقد است که برای بهبود واقعی، فرد باید با گذشته خود رو به رو شود و محیطی امن و حمایتی برای خود بسازد. درمان موفق نیازمند ترکیبی از پذیرش، ارتباط حامی و بازسازی حس امنیت درونی است. روش «Inquiry Compassionate» که ماتِ به کار میگیرد، به افراد کمک میکند تا بفهمند چه نیازهای عاطفی در کودکی برآورده نشده و چگونه این نواقص را در زندگی بزرگسالی تکرار میکنند.
نقدها و مباحثات پیرامون نظریه ماتِ
با وجود نوآوریهای نظری گابور ماتِ، این دیدگاهها با نقدهایی هم مواجه شدهاند. برخی پژوهشگران تأکید دارند که شواهد ژنتیکی برای ADHD بسیار قوی است و نمیتوان آن را صرفاً به شرایط محیطی و زخمهای روانی نسبت داد. مقالاتی در نشریات معتبر و ویدئوهایی در فضای مجازی این دیدگاه ماتِ را نقد کردهاند. بنابراین، نظریه ماتِ هنوز در حوزه بحث و بررسی قرار دارد و نمیتوان آن را جایگزین قطعی نظریات رایج دانست.
اهمیت این دیدگاه برای جامعه امروز
در جهانی که تعداد مبتلایان به ADHD، اعتیاد و بیماریهای خودایمنی رو به افزایش است، بازنگری در ریشههای این مشکلات اهمیت زیادی دارد. توجه به زخمهای روانی دوران کودکی میتواند مسیر درمان را از مدیریت صرف علائم به سوی شفای عمیقتر و بازسازی زندگی هدایت کند. این دیدگاه به ما یادآوری میکند که به جای سرزنش یا انفعال، باید به دنبال فهم دقیقتر و ایجاد سیستمهای حمایتی باشیم که کودکان امروز را از آسیبهای آینده حفظ کند.
گابور ماتِ با نگرشی نوین به ما میآموزد که بسیاری از بیماریها و اختلالات روانی نه صرفاً نقص زیستی بلکه پاسخهایی به زخمهای عاطفی دوران کودکی هستند. این دیدگاه میتواند مسیر درمان و حمایت را دگرگون کند و ما را به سوی ساختن زندگی سالمتر و معنادارتر هدایت نماید. وقتی به داستانهای کودکیهای آسیبدیده گوش کنیم، میتوانیم فرهنگی بسازیم که نه فقط علائم را مدیریت میکند، بلکه ریشههای درد را التیام میبخشد و راه بهبودی حقیقی را میگشاید.
