سیده مبینا محسنی تکیه
همهی ما آن احساس آشنا را میشناسیم: همان لرزش سبک در معده، وقتی عشق زندگیمان از دور نگاهمان را میگیرد، یا وقتی تماس یا پیامش صفحهی تلفنمان را روشن میکند و همزمان، احساسی جادویی در درونمان بهپا میخیزد. سالهاست که این حسِ موسوم به «پروانه در دل داشتن» بهعنوان نشانهای قطعی از عشق واقعی و یافتن شریک زندگی ایدهآل شناخته میشود. در فرهنگ عمومی و رسانهها، این احساس بهمثابه معیاری بیچونوچرا برای سنجش شیمی و جاذبهی میان دو نفر معرفی شده است؛ گویی اگر آن را حس نمیکنی، یعنی هنوز «نفر درست» را پیدا نکردهای.
اما اگر به شما بگویم این حس هیچ ارتباطی با رضایت بلندمدت در رابطه ندارد چه؟ اگر بگویم داشتن یا نداشتن پروانهها در معدهتان به اندازهی اینکه هر دو در دوران کودکی فوتبال بازی میکردید یا همزمان در یک شهر خارجی درس میخواندید، در پیشبینی موفقیت رابطه مؤثر است؟
در واقع، شاید این نشانهی مشهور اصلاً چیز خاصی نباشد — نه رازآلود است، نه نشانهی عشق حقیقی، و نه معیار درستی برای سنجش پایداری رابطه.
چرا احساس پروانه معیار درستی برای عشق نیست
پیش از آنکه مرا بیاحساس تصور کنید، بگذارید روشن کنم: من عاشق عشق هستم! در عروسیها اشک شوق میریزم، با فیلمهای عاشقانه میخندم و هنوز از دیدن «تایتانیک» و لئوناردو دیکاپریوی جوان، هیجانزده میشوم. اما بهعنوان یک رواندرمانگر و نویسندهی کتاب «اختلال وسواسی عشق (Relationship OCD): راهنمای CBT برای رهایی از تردید، اضطراب و ترس از تعهد در روابط عاشقانه»، کار من کمک به انسانها برای غلبه بر موانعی است که بین آنها و عشق سالم قرار دارد. به همین دلیل، با باور عمومی دربارهی «پروانهها» بهعنوان نشانهی درستی رابطه مشکل دارم.
واقعاً وقتی پروانهها را حس میکنیم چه اتفاقی میافتد؟
در حقیقت، روابط سالم و موفق بر پایهی احساسات زودگذر و هیجانات اولیه شکل نمیگیرند. پژوهشها (Tennov, 1979) نشان میدهند که عشق واقعی، بهویژه در بلندمدت، بهندرت بر پایهی همان شور اولیه ادامه مییابد. «پروانهها» در واقع نشانهی هیجان و اضطراباند — احساساتی که در شروع هر رابطهای طبیعی هستند، اما نمیتوانند پیشبینی کنند که آن فرد در آینده چه معنایی برای شما خواهد داشت یا چگونه با هم مسیر زندگی را طی خواهید کرد.
جالبتر آنکه همان بخشی از مغز که این حس را ایجاد میکند، یعنی آمیگدال، مسئول ثبت ترس و تهدید نیز هست. به بیان دیگر، احساسی که ما آن را «هیجان عاشقانه» مینامیم، در اصل از همان منبعی میآید که اضطراب و ترس را نیز تولید میکند. وقتی از هواپیما میپریم، در آستانهی سخنرانی مهمی هستیم، یا به مصاحبهی کاری میرویم، همان حس «پروانه در دل» را تجربه میکنیم. اما در زمینهی عشق، به ما آموختهاند که این احساس را نشانهای از اهمیت و جذابیت بدانیم — گویی تنها راه تشخیص عشق واقعی است.
وقتی پروانهای در دل نیست؛ شاید همین یعنی آرامش
اما نکته اینجاست: نداشتن آن احساس لرزان و مضطرب در مواجهه با شریک احتمالی زندگی، الزاماً نشانهی بدی نیست. برعکس، برای بسیاری از افراد، میتواند نشانهی سلامت روان و رشد عاطفی باشد.
فرض کنید در کودکی در محیطی پرتنش بزرگ شدهاید، همیشه باید مراقب رفتار و حرفهایتان میبودید، و اکنون با کسی روبهرو میشوید که کاملاً متفاوت است — فردی آرام، باثبات و امن. ممکن است اطرافیان بگویند: «به نظر نمیرسد خیلی عاشقش باشی، چون هیچ هیجانی در رفتارت نیست.» و شما هم از نبودِ «جرقه» نگران شوید، چون سالهاست یاد گرفتهاید که اضطراب و هیجان باید نشانهی عشق باشد. اما این بار، آن حسِ آرامش میتواند نشانهی عشق سالم باشد، نه نبود آن.
خطر وابستگی به پروانهها در تصمیمهای عاشقانه
وقتی فقط به احساس «پروانه» تکیه میکنیم، ممکن است روابطی را از دست بدهیم که میتوانستند واقعاً عمیق و پایدار باشند. بسیاری افراد، صرفاً چون در آغاز احساس هیجان ندارند، از رابطهای بالقوهی سالم صرفنظر میکنند و بهجای آن به دنبال روابطی میروند که اضطراب و هیجان بیشتری ایجاد میکنند — همان احساساتی که فرهنگ ما اشتباهاً آنها را نشانهی عشق حقیقی میداند. اما حقیقت این است که اگر «پروانهها» را معیار اصلی عشق قرار دهیم، ممکن است عشقهای واقعی را از دست بدهیم. ممکن است کسانی را نادیده بگیریم که با گذر زمان، با اعتماد و تلاش متقابل، میتوانند عشقی آرام، ایمن و عمیق را بسازند — عشقی که شاید در آغاز نلرزد، اما در نهایت پرواز خواهد کرد.
احساس «پروانه» ممکن است در آغاز زیبا و هیجانانگیز باشد، اما عشق واقعی چیزی فراتر از تپش معده است. عشق واقعی در آرامش، اعتماد، و رشد مشترک معنا پیدا میکند — نه در اضطراب و هیجان لحظهای. بنابراین اگر رابطهای را آغاز کردهاید که در آن خبری از لرزشهای شکم نیست، شاید به جای نگرانی، باید لبخند بزنید؛ چون این بار، بدن شما احتمالاً نمیترسد — بلکه احساس امنیت میکند.
