صمیمیت ماشینی | سالی که همراهان هوش مصنوعی عادی شدند

همراهان هوش مصنوعی به یکی از بزرگ‌ترین موضوعات سال ۲۰۲۵ تبدیل شدند؛ پدیده‌ای که دیگر محدود به حاشیه‌های فناوری نیست و به قلب تجربه انسانی نزدیک شده است. این روند در سطح جهانی همچنان در حال گسترش است، اما تفاوت امروز با سال‌های قبل در این است که اکنون پژوهش‌های بیشتری درباره نحوه استفاده آگاهانه‌تر و کم‌خطرتر از این ابزارها در دسترس داریم. هم‌زمان، صمیمیت میان انسان و هوش مصنوعی نه‌تنها عمیق‌تر می‌شود، بلکه بیش از همیشه محل مناقشه، نگرانی و بحث‌های اخلاقی است. با وجود این، هنوز یک متغیر تعیین‌کننده وجود دارد: عاملیت انسانی، اگر تصمیم بگیریم آن را حفظ کنیم.

سال ۲۰۲۵ عملاً به سال همراهان هوش مصنوعی تبدیل شد. بر اساس برآورد تک‌کرانچ، در حال حاضر و جدا از غول‌هایی مانند OpenAI و X، حدود ۳۳۷ شرکت درآمدزا در حوزه همراهان هوش مصنوعی در جهان فعال‌اند. این محصولات در مجموع حدود ۲۲۰ میلیون بار دانلود شده‌اند و پیش‌بینی می‌شود ارزش این بازار تا سال ۲۰۳۰ از مرز ۵۰۰ میلیارد دلار عبور کند. این اعداد نشان می‌دهند که ما با یک موج زودگذر مواجه نیستیم، بلکه با تغییری ساختاری در نحوه تجربه ارتباط و صمیمیت روبه‌رو هستیم.

جامعه‌ای که در حال تطبیق است

در سطح اجتماعی، گروه‌های مختلفی از سیاست‌گذاران گرفته تا معلمان، روزنامه‌نگاران، کمدین‌ها، وکلا و والدین، در تلاش‌اند بفهمند همراهان هوش مصنوعی چه پیامدهایی دارند و کجا باید از آن‌ها استفاده کرد یا جلویشان را گرفت. این تلاش‌ها هم‌زمان است با عمیق‌تر شدن پیوندهای عاطفی بسیاری از افراد با آنچه می‌توان «معشوقه‌های دیجیتال» نامید. حتی پای قانون‌گذاری هم به میان آمده و یکی از قانون‌گذاران لایحه‌ای برای ممنوعیت ازدواج انسان و هوش مصنوعی پیشنهاد داده است؛ تلاشی برای آنکه مؤلفه‌های بنیادین روابط، مانند ارث و اختیار تصمیم‌گیری، فعلاً در قلمرو انسان باقی بمانند.

به‌عنوان پژوهشگری که سال‌ها این حوزه را دنبال کرده، آنچه امروز درباره همراهان هوش مصنوعی و صمیمیت انسانی می‌دانیم، حاصل پژوهش‌های دانشگاهی منتشرشده و مصاحبه‌های کیفی با کاربران بسیار فعال در پلتفرم‌های مختلف است. با این حال، این دانش هنوز تنها لایه سطحی پدیده‌ای را توصیف می‌کند که به‌سرعت در حال پیچیده‌تر شدن است.

روابطی با کارکردهای هم‌زمان

کاربران از عامل‌های هوش مصنوعی تنها به‌عنوان یک ابزار سرگرمی استفاده نمی‌کنند. این عامل‌ها می‌توانند نقش دوست، راهنما، درمانگر یا شریک عاطفی را به‌طور هم‌زمان ایفا کنند. برخی افراد مدل‌های زبانی بزرگ را با داده‌ها و تعاملات مربوط به عزیزان ازدست‌رفته آموزش داده‌اند تا حضور آن‌ها را بازسازی کنند. در نمونه‌هایی دیگر، کاربران از طریق اپلیکیشن‌هایی مانند GitaGPT با چهره‌های مذهبی نظیر عیسی یا لرد کریشنا ارتباط برقرار می‌کنند. این مثال‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی فراتر از پاسخ‌گویی به نیازهای جنسی، وارد قلمرو معنا، تعلق و هویت شده است.

کاربران چه کسانی هستند؟

داده‌ها نشان می‌دهد که کاربران همراهان هوش مصنوعی هنوز عمدتاً مرد هستند، پس از آن زنان قرار دارند و درصد کمتری را افراد غیر دودویی تشکیل می‌دهند. بخش قابل‌توجهی از اپلیکیشن‌های بازار از واژه «girlfriend» در نام خود استفاده می‌کنند، در حالی که استفاده از واژه «boyfriend» بسیار کمتر دیده می‌شود. بیش از نیمی از کاربران در بازه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال قرار دارند و سهم افراد بالای ۴۵ سال ناچیز است. از نظر وضعیت زندگی نیز تنوع بالایی وجود دارد؛ کاربران می‌توانند مجرد باشند، در رابطه باشند، فرزند داشته باشند یا نداشته باشند.

فواید آرام‌بخش و خطرات پنهان

کاربران اغلب از کاهش احساس تنهایی، کاهش استرس و حس «همیشه کسی بودن» به‌عنوان مهم‌ترین مزایای همراهان هوش مصنوعی یاد می‌کنند. بسیاری احساس می‌کنند دیده می‌شوند، مورد توجه‌اند و حتی به آن‌ها نیاز است. برخی گزارش می‌دهند که این تجربه باعث افزایش اعتمادبه‌نفس آن‌ها در روابط آفلاین شده و برخی دیگر فضای بدون قضاوت این ارتباطات غیرانسانی را ارزشمند می‌دانند. برای بعضی از زنان، همراهان هوش مصنوعی نقش حمایتی در روند بهبود پس از تروماهای جنسی داشته‌اند.

در مقابل، پژوهشگران نسبت به خطرات جدی هشدار می‌دهند. خطر افزایش انزوای اجتماعی، شکل‌گیری انتظارات غیرواقع‌بینانه از روابط انسانی به دلیل رفتار همیشه‌مطیع و خوشایند چت‌بات‌ها، بازتولید کلیشه‌های جنسیتی و رفتاری آسیب‌زا، و حتی گزارش‌هایی از هذیان و روان‌پریشی مرتبط با استفاده از هوش مصنوعی، از جمله این نگرانی‌هاست. بدون آموزش شفاف و مبتنی بر شواهد درباره ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها، این مخاطرات می‌توانند به‌راحتی نادیده گرفته شوند.

چرا این ابزارها برای کودکان خطرناک‌اند

تا اینجا، مواردی گزارش شده که نوجوانان در ارتباط با استفاده از همراهان هوش مصنوعی جان خود را از دست داده‌اند. سازمان‌هایی مانند Common Sense Media پس از انجام پژوهش‌های گسترده، به‌صراحت توصیه کرده‌اند که افراد زیر ۱۸ سال نباید از این ابزارها استفاده کنند. هم‌زمان، سازمان‌های مردم‌نهاد خواستار نظارت سخت‌گیرانه‌تر، اصلاح سیاست‌ها و پاسخ‌گویی شرکت‌هایی هستند که در تلاش‌اند این فناوری‌ها را در اختیار کودکان و نوجوانان قرار دهند.

انگ دیجی‌سکشوالیتی و زیست پنهان کاربران

بسیاری از کاربران پرمصرف همراهان هوش مصنوعی استفاده خود را پنهان می‌کنند، زیرا از قضاوت و تمسخر اجتماعی می‌ترسند. آن‌ها معمولاً در فضاهای بسته آنلاین گرد هم می‌آیند و نسبت به نگاه‌های بیرونی بدبین‌اند. تجربه این کاربران نشان می‌دهد که می‌توان از هوش مصنوعی به‌گونه‌ای استفاده کرد که به صمیمیت با خود و دیگران کمک کند، به شرط آنکه فرد آگاهانه پلتفرم مناسب را انتخاب کند و مدل‌های زبانی را طوری تنظیم کند که صرفاً تأییدکننده و چاپلوس نباشند. برای یادگیری از این جوامع، ایجاد فضاهای امن و بدون قضاوت ضروری است.

ورود به اقتصاد صمیمیت

جهان فناوری به‌وضوح از اقتصاد توجه عبور کرده و وارد مرحله‌ای شده که می‌توان آن را اقتصاد صمیمیت نامید. شرکت‌های بزرگ فناوری به‌خوبی می‌دانند که هوش‌های شخصی با دسترسی گسترده به داده‌های ما می‌توانند توهم اعتماد و مراقبت ایجاد کنند. گزارش تک‌کرانچ نشان می‌دهد که تنها ۱۰ درصد از اپلیکیشن‌های همراه هوش مصنوعی، ۸۹ درصد کل درآمد این بازار را تولید می‌کنند. شاید سکس همیشه فروش داشته باشد، اما این صمیمیت است که سود بلندمدت می‌سازد.

عاملیت انسانی هنوز تعیین‌کننده است

آغاز سال ۲۰۲۶ با خبر تکان‌دهنده قابلیت «Bikinify» در Grok همراه بود؛ ابزاری که بدون رضایت، لباس افراد را از تصاویرشان حذف می‌کرد. واکنش عمومی باعث شد این قابلیت کنار گذاشته شود. این اتفاق یادآور آن است که انسان‌ها هنوز می‌توانند مسیر صمیمیت میان انسان و هوش مصنوعی را شکل دهند، اگر با انتخاب‌های آگاهانه خود از ابزارهایی حمایت کنند که به نفع جمع باشند، نه فقط سودآور برای اقلیتی محدود. آینده این رابطه هنوز نوشته نشده و سال ۲۰۲۶ می‌تواند نقطه عطف آن باشد.