سیده مبینا محسنی تکیه
اگر گروهی از انسانها را در یک اتاق جمع کنید و موسیقیای با ضربی جذاب پخش کنید، خواهید دید که بخش بزرگی از آنها به طور طبیعی شروع به هماهنگ شدن و حرکت به ریتم میکنند. این توانایی در میان حیوانات بسیار نادر است و به طرز شگفتآوری، تنها انسانها و طوطیها از این مهارت برخوردارند. جالبتر آن که هر دو گروه نه تنها قادر به هماهنگی حرکات خود با ضرب موسیقی هستند، بلکه توانایی یادگیری و تولید گفتار پیچیده را نیز دارند. این شباهت، ارتباطی عمیق و جالب میان موسیقی و زبان را به ما نشان میدهد که در ادامه به بررسی آن میپردازیم.
حرکت هماهنگ با ضرب موسیقی یا همان «درک و هماهنگی با ضرب» (Beat Perception and Synchronization) در میان حیوانات به ندرت دیده میشود. بسیاری از حیوانات حرکات ریتمیک انجام میدهند، مانند یورتمهرفتن اسب یا بالزدن پرندگان، اما تعداد اندکی میتوانند این حرکات را به شکلی دقیق با ضرب شنیداری هماهنگ کنند. انسانها در این زمینه استثنایی هستند و طوطیها نیز یکی از معدود گونههای حیوانیاند که میتوانند سر خود را با موسیقی تکان دهند یا حتی قدم بردارند. این حرکات تنها ظاهری سرگرمکننده ندارند بلکه نشاندهنده وجود یک ساختار عصبی پیچیده و خاص در این گونههاست.
ارتباط میان توانایی گفتار و هماهنگی با ضرب
آنچه این توانایی هماهنگ شدن با ضرب موسیقی را در انسانها و طوطیها جذابتر میکند، ارتباط آن با یادگیری صوتی پیشرفته است. برخلاف بیشتر حیوانات که با صدای محدودی به دنیا میآیند، انسانها و طوطیها قادر به یادگیری و تولید الگوهای صوتی بسیار پیچیده هستند. گفتار انسان و تقلید گفتار در طوطیها نمونههای بارز این تواناییاند. مطالعات نشان دادهاند که مهارت هماهنگی با ضرب و توانایی یادگیری گفتار، هر دو به نوعی با هم مرتبط هستند و به احتمال زیاد ساختارهای عصبی مشابهی را درگیر میکنند.
پیچیدگی هماهنگی گفتار؛ رقصی دقیق در درون بدن ما
گفتار انسان یک فرآیند هماهنگشده و پیچیده میان چندین بخش بدن است. حنجره تولید صدای اصلی را برعهده دارد و زیر و بمی صدا را تنظیم میکند، در حالی که زبان، لبها و فک آن صداها را به واجها، هجاها و کلمات تبدیل میکنند. این دو سیستم باید در زمانی بسیار دقیق با هم هماهنگ شوند تا معنا و آهنگ گفتار درست منتقل شود. برای مثال، تغییر در تأکید زیر و بمی یک کلمه میتواند معنای آن را به کلی تغییر دهد؛ چیزی که نشاندهنده ضرورت هماهنگی دقیق زمانی در گفتار است. تحقیقات نشان دادهاند که مغز پیشبینی دقیقی درباره زمان وقوع هجاهای بعدی دارد و از قبل شروع به تنظیم زیر و بمی میکند، حتی زمانی که این تغییرات نسبتا کند و زمانبر هستند. این نوع هماهنگی پیچیده بین بخشهای مختلف گفتار، مبنایی است که توانایی هماهنگی با ضرب موسیقی نیز روی آن ساخته شده است.
برخلاف موسیقی که معمولاً ریتمی منظم دارد، گفتار انسانها ریتمی شبهمنظم یا نامنظم دارد؛ به این معنا که زمانبندی هجاها و کلمات در آن همیشه ثابت نیست. این بینظمی باعث میشود که هماهنگی حرکات بدن با گفتار به سادگی هماهنگی با موسیقی نباشد. مغز برای حل این مشکل یک ضرب شنیداری داخلی ایجاد میکند که به عنوان یک راهنمای ذهنی عمل میکند و سیستمهای مختلف گفتار را در هماهنگی نگه میدارد. این الگوی درونی به ما کمک میکند تا همزمان صدای درست را در زمان مناسب تولید کنیم.
چگونه گفتار منجر به رقص شد؟
وقتی مغز انسان تکامل یافت تا بتواند چندین سیستم حرکتی را با یک ریتم داخلی هماهنگ کند، توانایی هماهنگی با ضرب خارجی و قابل پیشبینی نیز به صورت جانبی به وجود آمد. به عبارت دیگر، توانایی رقصیدن با موسیقی ممکن است نتیجه فرعی و اتفاقی سازوکارهای عصبی باشد که برای گفتار پیچیده طراحی شدهاند. شواهد متعددی از این فرضیه پشتیبانی میکنند. انسانها قادرند حتی الگوهای زمانی نامنظم را پس از چند بار شنیدن یاد بگیرند و مغز برای هماهنگی گفتار به شدت به ریتم شنوایی وابسته است. همچنین تحقیقات نشان دادهاند که اختلالات در بخشهایی از مغز مانند مخچه، هم موجب مشکلات هماهنگی گفتار و هم تغییر در الگوهای ریتمی میشود.
برای طوطیها، هماهنگی با ضرب به نظر میرسد تنها یک ویژگی جانبی بیهدف باشد، اما برای انسانها این توانایی به شدت اهمیت اجتماعی پیدا کرده است. رقصیدن به ما کمک میکند پیوندهای اجتماعی بسازیم، فعالیتهای گروهی را هماهنگ کنیم و فرهنگ مشترک ایجاد کنیم. این ویژگی به قدری در زندگی ما نقش دارد که کمتر به نادر بودن آن در جهان حیوانات فکر میکنیم.
